MASA
Salonun ortasındaki masa boşaltıldı. Garson, görevini ilk kez tam olarak yaptı: on altı sahnenin eşyalarını topladı ve masaya, gece boyunca oturdukları sırayla dizdi.
Bir kart. İki kupa ve aralarında bir iplik. Bir mum ve adı konmayan bir leke. Üç ayaklı bir sehpa ve devrik bir bronz kâse. Kapağı boş bir kitap. Kenarı üstünde duran bir para. Bir yığın boş kitapçık.
Yanlarına bir şey daha koydu: bir avuç toprak ve boş bir kâse.
— Bunlar ne? diye sordu.
— Bu cildin eşyaları, dedim. Ve bu akşam yapacağım şey şu: her birinin altına, hangi kader türünü temsil ettiğini yazacağım.
— Kaç tane var?
— Yedi, dedim. Altısı gece boyunca toplandı. Yedincisini ben ekliyorum.
BİRİNCİ: AD
İki kupanın altına ad yazdım.
Mecnûn'un kum dolu kupası ve Medea'nın su dolu kupası; aralarında bir iplik. Bir kadın "kimse size gelecek yazmıyor, biri size bir ad takıyor" diyordu. Öteki, suyu kaldırıp içmiyordu.
Bu, kaderin en sessiz biçimi. Bir insan doğar, biri ona bir ad verir, sonra o adı hikâyesiyle doldurur. Ad, geleceği söylemez; davranışı daraltır. Bir kez "deli" diye anılan adam, deliliğin bütün faydalarını keşfeder.
— Bu bir kader mi? diye sordu garson.
— Hayır, dedim. Ama kader gibi çalışıyor.
İKİNCİ: CÜMLE
Mumun altına cümle yazdım.
Makbet'in duyduğu üç selam ve duymadığı ikinci yarı. Kehanet ona bir şey söylemedi; ona bir cümlenin yarısını verdi ve o yarıyı kendi tamamladı.
Bu tür kaderin özelliği şu: kimse sana zorla bir şey yapmıyor. Sen duyduğun yarım cümleyi tamamlıyorsun ve sonra o cümlenin sahibi olmadığını söylüyorsun.
— Yani kader, dedi garson, bizim tamamladığımız bir cümle.
— En azından burada öyleydi.
ÜÇÜNCÜ: KURUM
Üç ayaklı sehpanın altına kurum yazdım.
Delfi'de soran kişi içeri girmiyordu; dışarı çıkan cevap bir başkasının kaleminden çıkıyordu. O yüzden kehanetin ünlü bulanıklığı, doğanın değil, tercümenin eseriydi.
Bu, kaderin en az konuşulan biçimi: bir kurum, bir makam, bir büro. Kader orada bir kadının ağzında değil, bir yazıcının elinde duruyordu.
Ve o kurum satın alınabiliyordu. Bunu da not düştüm.
DÖRDÜNCÜ: YAPI
Kapağı boş kitabın altına yapı yazdım.
Bir tarihçi, toplumların bir tabiatı olduğunu söylemişti: bağ kurulur, güçlenir, zenginleşir, gevşer. Kader burada kişisel değil; koşulların adı.
Bunun rahatlatıcı yanı şu: kimse suçlanmıyor. Zor yanı da şu: kimse sorumlu değil. Bir dönemin içine doğan insan, kendi cümlesini kurmak için o dönemin sözlüğüyle başlamak zorunda.
BEŞİNCİ: YASA
Kenarı üstünde duran paranın altına yasa yazdım.
Bir yanda, her şeyi hesaplayabilen bir zekâ. Öte yanda, o hesabın tutulamayacağını söyleyen bir sınır. Ve ortada bir itiraz: "Bana belirsizlik veriyorsunuz, özgürlük değil."
Bu tür kader en sert olanıdır; çünkü öteki beş türde bir muhatap vardır — bir ad veren, bir cümle kuran, bir kurum, bir dönem, bir pazar. Burada muhatap doğanın kendisi.
Ve doğa, kimseye cevap vermiyor.
ALTINCI: PAZAR
Boş kitapçıkların altına pazar yazdım.
Orada kader, satılan bir şeydi. Tarihi geçtikçe değerini kaybetmeyen tek iddia türü: çünkü her yanılgı, bir sonraki baskıda yeniden yorumlanıyordu.
Bu en hafif görünen, en ağır tür. Çünkü insan kendi kaderini satın alırken, karşılığında tek bir şey ödeyecek birini arıyor: yalnız kalmamak.
SAYIM
— Bir de şunu yapalım, dedi garson. Sayalım.
Saydık. Bu, bir edebiyat sahnesi için tuhaf gelebilir; ama başlık "hesap" ise, sayı da olacak.
On altı sahne. Yirmi kişi salona girdi. Bunların on sekizi söz aldı; ikisi — biri kutsal bir metinden, öteki bir destandan — yalnızca defterden okundu, ağızlarını açmadılar.
Söz alanların biri hiçbir metinden gelmiyordu: pazarcı. Onu ben uydurdum.
Salonda konuşan yaşayan yazar sayısı: sıfır. Yaşayan bir yazarın cümlesi gerektiğinde yalnızca kitabından, yani karakterinin ağzından geldi.
Bedeni olmayan üç ses vardı; bir kez de bir koro konuştu ve kendi işini sorguladı.
Gece boyunca on altı itiraf yaptım; bu cümle on altıncısı. Ve bir tek soruyu cevaplamadım.
— Yani, dedi garson, elimizde ne var?
— Bir salon dolusu insan ve bir tek açık soru.
ORTAK NOKTA
Altı eşyayı yan yana koydum ve bir şey gördüm; bu cildin en sade keşfi şu:
Ad veren başkası. Cümleyi yarım bırakan başkası. Tercüme eden başkası. Koşulları kuran başkası. Yasayı yapan — kimse. Pazarı kuran — alıcının kendisi.
Ve insan, bütün bu zincirin sonunda elinde tek bir kelime tutuyor: "ben."
Bu kelimenin bir sahiplik mi, bir alışkanlık mı olduğunu bu cilt boyunca çözemedim. Çözmeyeceğim. Ama artık nerede aranacağını biliyorum: zincirin en sonunda, kimsenin imzalamadığı yerde.
YEDİNCİ: RED
Sonra masaya bir avuç toprak ve boş bir kâse koydum. Altlarına red yazdım.
Çünkü bu gecede altı tür kader saydım ama bir şeyi atlamış olabilirim: kaderin en güçlü olduğu yerde hayır diyen insanlar da vardı.
Yasak olduğu hâlde kardeşini gömen bir kız. Kaçabilecekken kaçmayan bir adam. Kendi bedeni üzerinde söz hakkı olmayan, ama kendi cümlesi üzerinde söz hakkı olduğunu iddia eden bir köle.
Bu üçü kaderi yok etmedi. Kaderi görünür kıldı. Çünkü kader, ancak birinin ona karşı durduğu yerde adını alır.
— Yani, dedi garson, cevap bu mu?
— Hayır, dedim. Bu, cevabın nerede olduğu.
SORU
Masaya baktım. Yedi eşya, yedi kelime.
Ve on altıncı itirafımı yapmak zorundayım; çünkü bu masayı ben kurdum.
Bu yedi türü konuklar söylemedi. Hiçbiri "ben kaderin şu türünü temsil ediyorum" demedi. Sınıflandırma benim. Yani bu akşam, tam da eleştirdiğim şeyi yaptım: dağınık malzemeyi düzgün bir rafa dizdim ve rafı bulmuş gibi davrandım.
Bir raf, bir buluş değildir. En iyi hâlinde bir düzendir; en kötü hâlinde, buluş yerine geçen bir düzendir.
Garson son bir şey sordu:
— Peki bu yedi şeyin hesabı kime sorulacak?
— Yarın, dedim. Yarın bu salonda bir duruşma olacak.
Kaynak Notları — bu bölümün belgeleri
1. Sahnenin türü. Uygulama: Bu bir sentez sahnesidir: yeni belge sunmaz, önceki sahnelerin nesnelerini ve iddialarını bir araya getirir. Nesneler kurmaca eşyalardır; bilgiler ilgili sahnelerin kaynak notlarındadır (Sahne 10, 11, 13, 14, 15, 16).
2. "Yedi tür kader". Uyarı ⚠️: Bu sınıflandırma bu kitaba ait bir düzendir; felsefe tarihinde yerleşik bir tasnif değildir. Hiçbir konuğa atfedilmemelidir. Sahne bunu açıkça söyler.
3. Ad. Uygulama: Sahne 11'in tezi: kaderin en sessiz biçimi, birinin size taktığı addır. Bu bir yorumdur; Mecnûn hikâyesinin tek okuması değildir.
4. Cümle. Uygulama: Sahne 10'da kurulan okuma: kehanetin yarısını duyan, yarısını kendisi tamamlayan adam. Oyunda böyle bir "tamamlama" sahnesi elbette yoktur; bu bir yorumdur.
5. Kurum. Olgu: Delfi'de soran kişi iç odaya girmezdi; cevap rahiplerin elinden çıkardı (bkz. Sahne 13 ve Herodotos). Yorum: "Bulanıklık tercümenin eseridir" — bu kitabın okuması.
6. Yapı. Olgu ve sınır: İbn Haldun'un toplum düzeni ve dayanışma (asabiyya) çözümlemesi (bkz. Sahne 14). Uyarı ⚠️: Kuşaklar şeması bir modeldir, kanun değil; sahne bunu tekrar eder.
7. Yasa. Olgu: Laplace 1814, Heisenberg 1927 (bkz. Sahne 15). Yorum: "Belirsizlik özgürlük değildir" cümlesi bir felsefi tutumdur.
8. Pazar. Olgu ve yorum: Kehanet piyasasının işleyişi Sahne 16'da; "yalnız kalmamak" gerekçesi oradaki konuğun savunmasına dayanır ve yorumdur.
9. Red. Olgu: Kardeşini gömme (Sophokles), kaçmayı reddetme (Platon, Kriton), kölenin kendi cümlesi (Epiktetos) — üçü de önceki sahnelerde kaynaklarıyla işlendi. Yorum: "Kader, ancak birinin ona karşı durduğu yerde adını alır" — bu kitabın okuması.
10. Kendine itiraz. Uygulama: Sahnenin sonundaki itiraf, kitabın kendi yöntemine yöneliktir: sınıflandırma, malzemeyi bulmaktan kolaydır ve bulgu gibi görünür. Bu uyarı metnin içinde tutuldu.
11. Kurmaca çerçeve. Uygulama: Masanın kurulması, garsonun eşyaları dizmesi ve bütün diyaloglar kurmacadır.
12. Çıkış. Sıradaki sahne bir duruşma: bu gecede kimin neyi ödediği sorulacak.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder