MAHKEME
Salon yeniden düzenlendi. Masalar çekildi, sandalyeler duvara dizildi, ortada tek bir masa kaldı. Arkasına bir sandalye kondu — ve o sandalyeye kimse oturmadı.
— Sanık nerede? diye sordu garson.
— Burada, dedim.
— Nerede?
— Karşında.
Garson bir an durdu. Sonra salonun ortasına yürüdü ve masanın arkasındaki sandalyeye baktı.
— Bunu ben yapmam, dedi.
— Neden?
— Çünkü ben bu gecenin garsonuyum. Getiren, götüren, soru soran. Hâkim değilim.
— Tam da bu yüzden, dedim. Bu gece hâkim, bu salonda hiçbir iddiası olmayan tek kişi olmalı. Masayı o kurmadı, kitabı o yazmadı, tezi o savunmadı. Sadece sordu.
Uzun bir sessizlik oldu. Sonra oturdu.
İDDİANAME
— Üç suçlama var, dedi garson. Okumadan önce şunu soracağım: bu suçlamaları da sen mi yazdın?
— Ben yazdım.
— O zaman devam.
Birinci suçlama: kullanma. Bu salondaki on dokuz kişiyi, kendi cümlelerini ispatlamak için çağırdım. Her birini bir teze yerleştirdim.
İkinci suçlama: düzenleme. Her konuğun kitabından bir cümle seçtim. Seçmediğim cümleler kitaplarında kaldı ve bu salonda hiç duyulmadı. Bir insanı en iyi cümlesiyle değil, işime yarayan cümlesiyle tanıttım.
Üçüncü suçlama: kâr. On altı sahnede biriken acı, benim cümlelerime dönüştü. Ve ben bu cümleleri yayımladım.
Garson başını kaldırdı.
— Savunman var mı?
— Var, dedim. Ama önce tanıkları dinleyelim. Çünkü savunmamı tanıkları duymadan yaparsam, dördüncü bir suçlama daha eklemek gerekir: kibir.
TANIK: MEDEA
Kapıdan çıkmadı; kapının yanında durdu, kolları kavuşuk.
Garson sordu: — Sizi bu adam kullandı mı?
— Kullandı, dedi. Ama şikâyetim başka.
— Nedir?
— Benden duymak istediği cümle şuydu: "Ben yazdım, ama yazdığımı beğenmiyorum." O cümleyi ben söyledim, doğru. Ama ben o cümleyi söyleyene kadar on altı sahne bekledi. Yani beni dinlemedi; bekledi.
— Bu bir suç mu?
— Bu, diye cevap verdi, bir sahne. Ve sahneler benim değil.
TANIK: EPİKTETOS
İkinci tanık topallayarak geldi ve oturmadı.
— Ben, dedi, hayatımın büyük kısmını başkasının malı olarak geçirdim. Bu salonda benimle ilgili tek cümle şuydu: "İnsan, kendi cümlesi üzerinde söz sahibi olabilir."
Garson: — Yanlış mı?
— Doğru. Ama eksik. Ben o cümleyi bulmak için yıllar harcadım; o benim için bir akşamlık iş oldu. Benim akşamımda ne olduğunu kimse sormadı bu salonda. Ne yediğimi, kime ders verdiğimi, o dersi verirken ne hissettiğimi.
— Sizin akşamınız bu kitabın konusu değil.
— Biliyorum, dedi. Ama o zaman şunu da yazın: bu kitap, bir insanın akşamını değil, onun cümlesini konu alıyor. İkisi aynı şey değil.
TANIK: ANTİGONE
Üçüncü tanık elini açtı; avucunda hâlâ toprak vardı.
— Benim, dedi, bu kitapta en çok işime yarayan şeyim toprağımdı. Yasalara karşı bir avuç toprak.
Garson: — Size bir şey yapıldı mı?
— Levha yapıldı, dedi. Benim o avuç toprağım, karanlık bir masanın üstünde fotoğraflandı. Sonra benim için ayrı bir sahne yazıldı ve orada "yalnızca dinlenmek istediğini" söyledim.
— Söylemediniz mi?
— Ne söylediğimi kimse bilmiyor, dedi. Benim söylediğim her şey bir oyunun içinde yazılı. Ve o oyun, ben öldükten iki bin dört yüz yıl sonra hâlâ benim adıma konuşuyor.
TANIK: PAZARCI
Dördüncü tanık geldi ve herkes sustu; çünkü odadaki tek "uydurma" kişi oydu.
— Bana, dedi, hiçbir şey yapılmadı. Ben tamamen onun malıyım. Benim arkamda bir kitap yok, bir elyazması yok, bir şikâyet hakkı yok. Beni istediği gibi konuşturdu, istediği yerde kesti.
Garson: — Sizin şikâyetiniz yok mu?
— Şikâyetim olamaz, dedi. Ve tam da bu yüzden ben bu mahkemenin en ağır deliliyim.
Salonda kimse bir şey söylemedi. Garson uzun süre önündeki kâğıda baktı; kâğıtta bir şey yazmıyordu.
SAVUNMA
Sonra söz bana geldi.
— Savunmam tek bir cümle, dedim. Bu kitapta, hiçbir konuğun ağzına kendi kitabının desteklemediği bir cümle koymadım.
— Nasıl olur? dedi garson. Az önce Antigone "yalnızca dinlenmek istiyorum" dedi.
— Bu cümle bir sahne cümlesi, dedim ve her bölümün başında bunu yazdım: karşılaşma kurmaca. Ama konukların fikirleri, kaynak notlarında gösterildi. Hangi cümlenin belge, hangisinin yorum, hangisinin kurmaca olduğu her bölümde ayrı ayrı işaretli.
— Yani sözleşmeye uydun.
— Uydum.
Garson başını salladı ve sonra hayatımın en önemli cümlelerinden birini söyledi:
— Sözleşme, rıza değildir.
HÂKİMİN AYRIMI
— Şunları ayıralım, dedi garson, çünkü bu gece her şeyi birbirine karıştırdık.
Bir. Bir metni kaynağıyla aktarmak, o metnin sahibinden izin almak değildir. Ölüden izin alınamaz. Bunu kabul ediyorum: bu salonda kimse bana gelmedi. Ben onları çağırdım.
İki. Ama ölüler hakkında susmak da masum değil. Antigone'yi hiç yazmasam, bu kitap daha mı dürüst olurdu? Hayır. O zaman da onu sessizliğimle kullanmış olurdum.
Üç. Şu hâlde mesele "konuşmak mı, susmak mı" değil. Mesele: konuşurken kendi payını yazıyor musun?
Salona baktı.
— Bu adam, dedi, kendi payını yazdı. On altı kez itiraf etti. Ama itiraf da bir üsluptur ve ben şunu sormak zorundayım: itiraf, borcu öder mi?
KARAR
Garson ayağa kalktı. Salondaki herkes gibi ben de nefesimi tuttum, çünkü hâkimi ben seçmiştim ve o bunu biliyordu.
— Beraat yok, dedi. Mahkûmiyet de yok. Çünkü burada mahkûm edilecek bir suç yok; düzeltilecek bir ilişki var.
— Karar nedir?
— Karar: vekalet. Bu adam bu insanların sahibi değil; sözcüsü. Vekilin üç borcu olur:
Birinci borç: Kendi tezini müvekkilin ağzına koymayacak.
İkinci borç: Müvekkilinin ne dediğini, dayanağıyla birlikte gösterecek — başkası denetleyebilsin diye.
Üçüncü borç: Ücreti müvekkil alacak. Yani bu kitap, yazarın zekâsını değil, okuyucunun kontrolünü hizmete açacak.
Bir sessizlik oldu.
— Ve bir ceza, dedi. Bu gecenin son iki sahnesi bu adama ait değil. Bir sonraki sahne, tanıkların kendi sahnesi olacak.
SORU
— Ölüler adına konuşmak meşru mu? diye sordum.
— Meşru, dedi hâkim. Ama bedava değil.
Ve o gece on yedinci itirafımı yaptım: bu duruşmayı da ben kurdum. Hâkimi ben seçtim, sanığı ben oldum, iddianameyi ben yazdım.
En iyi yaptığım şey, kendime bir mahkeme kurmaktı. En kötü yaptığım şey, kararı da benim yazacağımı bilmemdi.
Kaynak Notları — bu bölümün belgeleri
1. Kurmaca bir mahkeme. Uygulama: Bu sahnedeki mahkeme, hâkim, iddianame ve karar tamamen kurmacadır. Gerçek bir yargı süreci, kurum ya da kişi temsil edilmemektedir. Amaç bir yöntem tartışmasını görünür kılmaktır.
2. Tanıklar. Olgu: Tanıklar önceki bölümlerin konuklarıdır: Medea (Sahne 9 ve 11), Epiktetos (Sahne 4 ve 6), Antigone (Sahne 3), pazarcı (Sahne 6). Atıf yaptıkları cümleler o bölümlerde kaynaklarıyla gösterilmiştir. Uygulama: Bu sahnede söyledikleri yeni cümleler kurmacadır; hiçbir antik metinde yoktur.
3. Antigone'nin sözü. Olgu: Sophokles'in oyununda Antigone kardeşini gömer; ölümü sahne dışında anlatılır. Uygulama: "Levha yapıldı" itirazı, bu kitabın görsel üretim pratiğine yönelik bir özeleştiridir: kurmaca bir karakterin acısı, kitabın görsel dili için malzeme oldu. Bu bir yöntem tartışmasıdır, oyunun kendisiyle ilgili bir iddia değildir.
4. Epiktetos'un sözü. Olgu: Epiktetos köle olarak doğdu, azat edildi, ders verdi (El Kitabı, Söylevler; Sahne 4 ve 6). Uygulama: "Bu kitap bir insanın akşamını değil, cümlesini konu alıyor" itirazı, tarih yazımının bilinen bir sınırıdır: kaynak, kişinin hayatını değil, hakkında yazılanı verir.
5. Pazarcı. Uygulama: Sahne 6'da tamamen uydurulmuş tek kişidir. Bu sahnede "en ağır delil" sayılması, kurmaca bir kişinin rıza veremeyeceği gerçeğine dayanır — bu, kitabın kendi kuralının sonucudur.
6. Sözleşme ve rıza. Yorum: "Sözleşme, rıza değildir" cümlesi bu kitabın etik omurgasıdır: kaynak gösterme yükümlülüğü, ölünün onayı yerine geçmez. Bu bir tercihtir; sahne onu tercih olarak sundu.
7. Susmanın maliyeti. Yorum: "Ölüler hakkında susmak da masum değildir" — bu da bir tercih. Sahne iki ucu da kapattı: kullanmak da, silmek de masum değil.
8. Vekalet. Uygulama: "Vekil / sözcü" benzetmesi hukukî bir kurumdan ödünç alınmış bir benzetmedir; teknik bir hukuk iddiası değildir. Üç borç, bu kitabın kendi kurallarının yeniden ifadesidir: tez sokmamak, dayanak göstermek, denetlenebilir olmak.
9. İtirafın sınırı. Yorum: "İtiraf, borcu öder mi?" sorusu cevaplanmadı. Sahne itirafı bir üslup olarak da tartışmaya açtı; bu, kitabın kendi anlatıcısına yönelttiği en sert sorudur.
10. Karar. Uygulama: Beraat ve mahkûmiyet yerine "düzeltilecek bir ilişki" — bu, hukukî değil edebî bir karardır. Son iki sahnenin anlatıcıya ait olmayacağı hükmü, bir sonraki bölümün kuruluşunu belirleyecek.
11. Kurmaca çerçeve. Uygulama: Garsonun hâkim olması, sanığın anlatıcı olması ve bütün diyaloglar kurmacadır. Hiçbir cümle gerçek bir kişiye atfedilmemelidir.
12. Çıkış. Sıradaki sahne tanıkların: son söz onlarda olacak.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder