TAKVİM
Salonun bir köşesine, gecenin ortasında, aydınlık bir tezgâh kuruldu.
Üstünde ince, yıpranmış kitaplar: yıllık takvimler, küçük formalar, aynı yazarın aynı yüzü. Yanında boş bir kâse. Ve tezgâhın önünde bir kuyruk — dört yüz yıldır bitmeyen bir kuyruk.
— Bu ne? dedi garson.
— Bu cildin en kalabalık sahnesi, dedim. Ve en az konuşulanı.
Tezgâhın arkasındaki adam yaşlıydı; elleri mürekkep lekeliydi, ama tıp kitabından çok almanak yazmış bir elin lekeleriydi bunlar.
DÖRT YÜZ YIL
1555'te, bugün Fransa'nın güneyinde bir matbaa, dört yüz sayfalık bir kehanet kitabı bastı. İlk baskıda üç yüz elli üç dize vardı. Yıllar içinde kitap büyüdü; ölümünden iki yıl sonra çıkan tam baskıda dokuz yüz kırk iki dize vardı.
Adam bana baktı.
— Bin olacaktı, dedi.
— Efendim?
— Bin dize olacaktı. Bin vaat ettim. Dokuz yüz kırk iki çıktı. Elli sekiz eksik kaldı.
Salonda kimse gülmedi. Ama benim hoşuma gitti; çünkü ilk kez bir kehanet satıcısı bana envanter sorunu anlatıyordu.
BİN DOKUZ YÜZ DOKSAN DOKUZ
— En ünlü dizeniz hangisi? diye sordum.
Yüzü değişmedi.
— Bin dokuz yüz doksan dokuz, yedinci ay, dedi. Gökten büyük bir korku kralı gelecek.
— Ve?
— Ve o ay geçti.
Salonun yarısı rahatladı, yarısı hayal kırıklığına uğradı; ikisi de aynı şeyin belirtisi.
— Sonra ne oldu? diye sordu garson. Kitabı geri mi çektiniz?
Tezgâhın arkasındaki adam omuz silkti.
— Neden çekeyim? Ben öleli dört yüz yıl oluyor. Kitabı çeken olmadı. Okuyan da eksilmedi.
İşte bu sahnenin asıl konusu bu. Bir kehanet yanlış çıktığında hiçbir şey olmuyor.
SONRADAN OKUMA
Sıradaki cümleyi yazarken dikkatli olacağım, çünkü bu cümlenin kanıtı bir laboratuvar değil, bir yöntem.
Kehanet, geleceği açıklamıyor. Geçmişi açıklıyor.
Bir olay olur. Sonra biri kitabı açar, olayı destekleyen dizeleri bulur, bulduklarını yüksek sesle okur. Bulamadıklarını okumaz. Bu işin adı var: sonradan okuma. Ve bu iş her seferinde çalışır, çünkü kitap bunun için yazılmıştır.
Dokuz yüz kırk iki tane dört satırlık şiir düşünün. İçinde kral var, kartal var, su var, ateş var, doğu var, batı var, bir şehir var, bir kuyu var. Böyle bir kitapta her olay için bir dize bulunur. Bu bir başarı değil; bu bir hacim sorunu.
SEÇİM
Garson hesap yapmayı sever.
— Dokuz yüz kırk iki dize, dedi. Diyelim ki her dize yüz farklı olaya uyuyor. Bu, doksan dört bin olay eder.
— Ve, dedim, biz yalnızca tutmuş olanları hatırlıyoruz. Tutmayanlar hatırlanmadığı için yanlışlanmıyor. Yanlışlanmayan bir iddia, doğruluğunu kanıtlamış sayılıyor.
— Bu haksız bir muhasebe.
— Evet, dedim. Ve dünyanın en eski muhasebesi.
SAHTE DİZE
Bir şey daha var; bu sahnenin en utanç verici kısmı.
1997'de bir üniversite öğrencisi, kehanetlerin nasıl abartıldığını göstermek için dört satırlık bir şiir yazdı. Amacı kitabı övmek değil, alay etmekti. Şiir bir kâğıda, bir örneğe, bir ödev metnine kondu.
Dört yıl sonra, büyük bir felaketten sonra, o dizeler dünyanın her yerinde dolaşmaya başladı — bu kez bir kehanet kitabının sayfası olarak. Üstüne bir satır daha eklendi. Kitabın yazarının adı altında milyonlarca insana ulaştı.
Tezgâhın arkasındaki adam bunu duyunca ilk kez gerçekten şaşırdı.
— Benim kitabımda öyle bir şey yok, dedi.
— Biliyorum, dedim. Ama insanlar onu sizin kitabınızda arıyor. Ve bulamadıklarında, kitabın eksik olduğuna değil, kendi aramalarının yetersiz olduğuna inanıyorlar.
ONUN SAVUNMASI
Sözü ona verdim; çünkü bu ciltte kimseyi suçlamadan geçmek âdetim değil.
— Ben, dedi, vebalı şehirlerde çalışmış bir hekimim. Karımı ve çocuklarımı toprağa verdim. Bir ülke benim ömrümde ikiye bölündü, komşular komşuları öldürdü, kimse yarını göremedi. Ben o insanlara yıldızlara bakarak bir şey söyledim.
— Doğru mu söylediniz?
— Hayır, dedi. Ama yalnız olmadıklarını söyledim.
Bu cevabı hafife almadım. Bir takvim yaprağı, bir insanın belirsizliği tek başına taşıyamamasından doğar. Bunu küçümsemek, insanı küçümsemek olur.
Ama bir şeyi de söyledim:
— İyi niyet, yöntemi muaf tutmaz.
MALİYET
Bu cildin en sade hesabı şu:
Bir hekim yanılır, hastasını kaybeder. Bir mühendis yanılır, köprü çöker. Bir tarihçi yanılır, başka bir tarihçi onu düzeltir. Bir kâhin yanılır — ve hiçbir şey olmaz.
— Yanılmanın bedeli yoksa, doğruluğun kanıtı da yok, dedim.
Adam başını sallamadı; ama itiraz da etmedi.
— Bizim meslekte, dedi, bedeli ödeyen başkası.
— Evet, dedim. Ve bu yüzden bu sahne, bir kâhinin değil, onu satın alanın sahnesi.
ÜÇ SORU
Garson tezgâha yaslandı.
— Peki, dedi, bir tahmin duyduğumda ne yapacağım? Hepsi yalan mı?
— Hayır, dedim. Ama üç soru soracağım; bu üçünü geçen tahmine inanabilirsin.
Bir. Tarihi var mı? "Bir gün" diyen bir cümle yanlışlanamaz. Tarih, bir iddiayı iddia yapan şeydir.
İkinci. Yanlış çıkarsa ne olacak? Yanılan kişi ne kaybedecek? Hiçbir şey kaybetmiyorsa, o cümle bir tahmin değil, bir süs.
Üçüncü. Bu cümle neyi dışlıyor? Her olayı açıklayan bir cümle, hiçbir olayı açıklamıyor demektir.
— Bu üç soru, dedi garson, kehanet için de geçerli mi?
— Her cümle için geçerli, dedim. Bu akşamki cümlelerim için de.
HESAP
Belgeli. Kitap 1555'te Lyon'da basıldı; ilk baskıda üç yüz elli üç dize vardı; 1568'de çıkan tam baskıda dokuz yüz kırk iki dize vardı. Yazar 1503'te doğdu, 1566'da öldü; hekimlik yaptı, yıllık takvimler yayımladı.
Belgeli. "Bin dokuz yüz doksan dokuz, yedinci ay" dizesi kitaptadır. Ve o tarih geçmiştir.
Yorum. "Sonradan okuma" ve "seçme" mekanizması bu sahnenin açıklaması; kitabın kendi cümlesi değil.
Reddedilen. Felaketlerden sonra dolaşıma giren kimi dizeler kitaba ait değil; biri 1990'larda bir öğrenci tarafından yazılmıştır. Bu dizeleri kehanet olarak kullanmadım.
SORU
— Kehanet neden hiç yanlış çıkmıyor? diye sordum.
Adam tezgâhın üstündeki kâseyi gösterdi. Boştu.
— Çünkü, dedi, kehanet bir iddia değil, bir ayna. İnsan ona bakıyor; kendini görüyor.
— O zaman siz gelecek satmıyorsunuz.
— Ben korku satıyorum, dedi. Geleceği onlar kendileri getiriyor.
Tezgâhı topladı, kitapları çantasına koydu. Salonun ışığı sönerken bana son bir şey söyledi:
— Yalnız bir uyarım var. Bu akşam bana kızdınız. Yarın sizin kitabınızı okuyacak biri de aynı şeyi sizin için düşünecek: "Bu adam da bir şeyin satıcısı."
Haklıydı. Ve ben o gece on beşinci itirafımı yaptım: bu ciltte ben de kehanetler yazdım. Hiçbirine tarih koymadım. Tarih koymadığım için hiçbiri yanlış çıkmadı.
Bu, bir kehanet satıcısının tekniğidir. Ve ben onu, kendi kitabımda kullandım.
Kaynak Notları — bu bölümün belgeleri
1. Basım bilgileri. Olgu: Les Prophéties ilk kez 1555'te Lyon'da Macé Bonhomme tarafından basıldı; tarih 4 Mayıs 1555'tir ve ilk baskıda 353 dize (quatrain) vardır. 1557'de genişletilmiş bir baskı çıktı; 1568'de Benoist Rigaud'nun tam baskısında 942 dize bir araya geldi. Olgu: Yazar 1503–1566 arasında yaşadı; hekimlik yaptı ve yıllık takvimler (almanaklar) yayımladı.
2. "Bin" vaadi. Olgu: Kitap, bin dizeye ("milliade") ulaşacak biçimde tasarlanmıştı; tam baskıda 942 dizede kaldı. Uygulama: Sahnedeki "elli sekiz eksik" cümlesi bu farktan gelir.
3. 1999 dizesi. Olgu: Onuncu yüz yılın 72. dizesi, "bin dokuz yüz doksan dokuz, yedinci ay" ve gökten gelen "korku kralı" sözlerini içerir. Uyarı ⚠️: Dizenin neyi anlattığı tarih boyunca çok farklı biçimlerde yorumlandı; sahne bu yorumların hiçbirini benimsemedi, yalnızca tarihin geçtiğini kaydetti.
4. Sonradan okuma. Uygulama: Bu sahnedeki mekanizma (belirsizlik + seçme + olaydan sonra eşleştirme) bir yöntem eleştirisidir, kitabın kendi iddiası değil. Bu ayrım korunmalıdır.
5. Sahte dize. Olgu: 1997'de bir üniversite öğrencisi (Brock Üniversitesi, Kanada), kehanetlerin nasıl abartıldığını göstermek için dört satırlık bir şiir yazdı; bu dizeler 2001'den sonra dünyada dolaşıma girdi ve kendisine mal edildi. Sonradan bir beşinci satır eklendi. Uyarı ⚠️: Sahne bu olayı "bir öğrenci" olarak anlattı; ayrıntının doğrulanması için kaynaklara bakılmalıdır. Bu dizeler bu kitapta kehanet olarak kullanılmadı.
6. Dönem içinde anlaşılırlık. Uygulama: 16. yüzyılda takvim yayımlamak, dönemin yayın piyasasının olağan bir parçasıydı. Sahne bunu, yöntemin savunulabilir olduğu anlamında kullanmadı; iki hükmü ayrı tuttu.
7. Maliyet ilkesi. Yorum: "Yanılmanın bedeli yoksa doğruluğun kanıtı da yok" cümlesi bu kitabın denetim ilkesinin bir uygulamasıdır: her iddianın yanlışlanabilir bir karşılığı olmalı. Bu bir felsefi tercihtir; sahne onu tercih olarak sundu.
8. Kâhinle fark. Uygulama: Delfi'de en azından bir soran, bir soru ve bir karar vardı; burada yok. Bu karşılaştırma yorumdur.
9. Kimse suçlanmadı. Uygulama: Sahne, konuğu sahtekâr ilan etmedi; yaşadığı dönemin (veba, din savaşları) ağırlığını kaydetti. Eleştiri kişiye değil, denetlenemeyen iddiaya yöneldi.
10. Kurmaca çerçeve. Uygulama: Salonun köşesindeki tezgâh, kuyruk, boş kâse ve bütün diyaloglar kurmacadır. Hiçbir cümle konuğa atfedilmemelidir; kitabında böyle cümleler yoktur.
11. Yazarın kendi payı. Yorum: "Ben de kehanet yazdım, tarih koymadım" itirafı bu kitabın yöntemine dair bir özeleştiridir: tarihsiz genelleme, yanlışlanamaz olduğu için güvenli görünür.
12. Perde kapanışı. Dördüncü perde bu sahnede kapanıyor. Beşinci perde hesap sormakla geçecek: bu cildin iddiaları, kararları ve bedelleri.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder