ÜÇ SES
Salonun ışığını bu akşam ben söndürmedim; kendi söndü.
Önce salon karardı, sonra üç ses başladı. Nereden geldiklerini göremedim. Ne yüz, ne gövde, ne gölge. Yalnızca sesler — biri yaşlı, biri kadın, biri çocuk gibi. Sırayla konuşuyorlardı; bir şeyi ezberliyor gibiydiler, ama ezberini unutmuş gibi.
— Selam, dedi biri. — Selam, dedi öteki. — Selam, dedi üçüncüsü. Bundan sonra kral olacak adam.
Üç selam bitti. Sesler sustu. Karanlıkta hiçbir şey olmadı. Sonra kapı açıldı ve içeri bir adam girdi; elinde yanan bir mum vardı ve mum, yüzünü aydınlatmıyordu.
MUM
Adam mumu masanın ortasına koydu. Sonra sandalyeyi mumun arkasına çekti, öyle oturdu: ışık kendisine değil, masaya düşsün diye.
Masanın bir ucunda küçük, donuk bir taç duruyordu. Altın değil; tunç gibi, kararmış. Kimse dokunmamıştı. Adam da dokunmadı.
— Adınız? diye sordum.
— Bir oyunda geçer, dedi. Bir de bir tarih kitabında. İkisinde aynı adam değil.
— Hangisi gerçek?
— Tarih kitabındaki, dedi. O adam bir kraldı; on yedinci yüzyılın başında bir başka ülkenin yazarı, o adamı bir oyuna koydu. Oyunda benim adım var, ama o adam ben değilim.
— O zaman hangisini dinleyelim?
— Oyundakini, dedi. Çünkü ben bu akşam buradayım; öteki adam toprağın altında.
DEFTER I — ÜÇ KELİME
Defteri açtım.
Belge. Oyun yaklaşık 1606'da yazıldı. Kaynağı, bir tarih kitabıdır: Shakespeare, İskoç tarihinden bir kralın hikâyesini oradan aldı ve değiştirdi.
Belge. Gerçek adam, on birinci yüzyılda İskoçya'da kral oldu; tahta, selefini bir savaşta yendikten sonra çıktı. Shakespeare bunu bir ev cinayetine çevirdi; yani oyundaki olay, tarihin kendisi değil.
Belge. Oyunda üç ses, adama üç unvanla seslenir: bugün taşıdığı unvan, birazdan alacağı unvan ve henüz taşımadığı unvan — kral.
Belge. Bu üç sesin adı, İngilizcede "kader" anlamına gelen eski bir kelimeden gelir. Yani onlar "üç kader kardeşi" gibi anılır.
Defteri kapattım. Karanlıkta üç ses çok hafifçe güldü; gülüş değil, gülüşün kalıntısı.
— Siz, dedim, ona geleceğini söylediniz.
— Biz, dedi seslerden biri, ona bugününü söyledik.
AYNI SÖZ, İKİ ADAM
— Bir şey daha var, dedim. Bu sahnede en çok bu önemli.
Belge. Aynı üç ses, o akşam iki adama seslendi: bizim adama ve yanındaki arkadaşına. İkisi de aynı şeyi duydu. Arkadaşına, kendisinin kral olmayacağı, ama onun soyundan krallar geleceği söylendi.
Belge. Arkadaşı hiçbir şey yapmadı. Bizim adam, duyduğu şeyi yapmak için yola çıktı.
— Demek, dedim, kehanet ikisini de aynı yere götürmedi.
— Götürmedi, dedi seslerden biri.
— O zaman kehanet, tek başına, bir şey yapmıyor.
— Yapmıyor, dedi ses. Biz yalnızca söyledik.
Adama döndüm.
— Neden bekleyemediniz?
Uzun bir süre cevap vermedi. Mumun alevi kımıldadı.
— Çünkü, dedi, beklemek, o şeyin bana kendiliğinden geleceğine inanmayı gerektirir. Ben buna bir an inandım. Hatta bunu kendi kendime söyledim: şans isterse beni kral yapar, ben kımıldamadan.
— Sonra?
— Sonra, dedi, o cümleyi söylediğim yerde bir boşluk vardı. O boşluğu bir kelimeyle doldurdum: hırs.
ÇİFT ANLAM
Defteri tekrar açtım.
Belge. Oyunda daha sonra bu sesler adama iki güvence verir: ondan, kadın doğumlu birinin zarar veremeyeceği; ve bir orman yürüyüp kalesine gelene kadar güvende olduğu.
Belge. İkisi de teknik olarak doğru çıkar. İkisi de adamın sonunu getirir. Çünkü ikisi de iki anlama gelebilecek biçimde söylenmiştir.
Belge. Adam, sonunda, bu seslere bir ad verir: iki anlamlı sözlerle oynayan, insanı kendi umuduyla yakalayan sesler.
Defteri kapattım.
— Yani, dedim, kehanet yalan söylemiyor.
— Söylemiyor, dedi seslerden biri. Biz hiç yalan söylemedik.
— Ama yanıltıyorsunuz.
— Biz, dedi ses, yalnızca doğruyu eksik söylüyoruz. Eksik doğru, insanın en sevdiği şeydir; çünkü kalanını kendi doldurur.
LEKE
Masanın kenarında katlanmış bir keten bez vardı. Beyaz; ortasında bir leke. Büyük değil, eski de değil. Ne olduğunu bilmiyorum.
— Bu nedir? diye sordu bir konuk.
— Söylemeyeceğim, dedim.
— Neden?
— Çünkü, dedim, söylediğim anda bu akşam bir cinayet sahnesi olur. Oysa bu akşamın konusu suç değil. Bu akşamın konusu, bir insanın kendi elini yıkayıp yıkayıp temizleyememesi.
Defteri açtım.
Belge. Oyunda o adamın karısı, geceleri uyanıp ellerini ovuşturur; ellerinin temizlenmediğini söyler; bütün kokuların bu küçük eldeki kokuyu gidermeyeceğini söyler. Bir doktor çağırırlar; doktor bir şey yapamaz.
Defteri kapattım.
Adam ilk kez o beze baktı; sonra başını çevirdi.
— O bez, dedi, benim masamda olmamalıydı.
— Neden?
— Çünkü, dedi, ben o lekenin ne olduğunu biliyorum. Siz bilmiyorsunuz. Ve bilmeyen birinin onu yıkaması daha kolay.
EV SAHİBİNİN ONUNCU İTİRAFI
Kalemi elime aldım.
— Onuncu kez kendi adıma konuşuyorum, dedim. Ve bu kez en sevmediğim şeyi söyleyeceğim.
Muma baktım.
— Ben, dedim, bu oyunu okurken bu adama acıdım. Ona acıdım, çünkü cümleleri güzeldi. Çünkü korkusunu şiir gibi söylüyordu. Çünkü "hırs" kelimesini öyle bir yere koyuyordu ki, o kelime bir kusur değil, bir kader gibi görünüyordu.
Salonda kimse konuşmadı.
— Bir yazarın en büyük gücü bu: kötü bir şeyi güzel söylemek. Ve ben bu gücün altında kaldım. Bu oyun bir uyarıdır; ama aynı zamanda yazılmış en çekici hırs portresidir. Ben yıllarca o portreyi uyarıdan daha çok sevdim.
— Bu, dedi adam, benim suçum değil.
— Hayır, dedim. Sizin suçunuz değil. Benim zaafım.
KİM YAZDI?
Kalemi bıraktım.
— Son bir soru, dedim. Kehanet sizin kaderinizi mi yazdı?
Adam mumu biraz çekti; ışık yüzüne düştü. Yaşlıydı. Yorgundu.
— Hayır, dedi. Benim kaderimi kimse yazmadı. Ben bir cümle duydum ve o cümlenin içine kendi cümlemi yazdım. Sonra o cümleyi kendi elimle uzattım, kendim imzaladım.
— Yani siz yazdınız.
— Ben yazdım, dedi. Ama ilk kelimeyi ben yazmadım. İlk kelimeyi bana söylediler. Ben onu cümle yaptım.
— Bir şey soracağım, dedi bir konuk. O sesleri hiç duymasaydınız, ne olurdu?
Adamın yüzü değişti.
— Bilmiyorum, dedi. Belki hiç kral olmayacaktım. Belki yine olacaktım. Belki o kadını hiç görmeyecektim, belki yine görecektim. Bunu hiçbir zaman öğrenemeyeceğim.
— Bu, dedim, bir cevap değil.
— Biliyorum, dedi. Ama benim cezam bu: öğrenememek.
Karanlıkta üç ses, bu cümleden sonra bir şey söylemedi. Sustular; ve susmaları, konuşmalarından daha ağır oldu.
TAÇ, MUM, LEKE
Mum eridi. Taç donuk donuk duruyordu; kimse takmadı. Bez katlanmış hâlde kenarda kaldı.
Adam kalktı. Mumu almadı; masada bıraktı. Kapıya yürürken durdu.
— Bir şey soracağım, dedi. Siz bu akşam beni yargılamadınız.
— Hayır.
— Neden?
— Çünkü, dedim, bu salonda hüküm verilmiyor. Ama size bir şey söyleyeceğim: bu akşam yazdığım şey, sizin hikâyenizin en güzel yerini değil, en öğretici yerini anlatıyor.
Gitti. Kapı kapandı.
Karanlıkta üç ses bir kez daha selam verdi; bu kez kimseye değil, boş salona.
Yarın akşam bu salon bir çöle açılacak. İki kupa, bir iplik ve birbirini hiç görmemiş iki âşık. Biri Batı'dan, biri Doğu'dan; ikisi de aynı ateşle yanmış. Ve soru şu olacak: aynı hikâye iki dilde yazılırsa, iki kader mi olur, bir kader mi?
SORU
Kehanet kaderi mi bildirir, yoksa kurar mı?
Ve bir soru daha: bir insanın kendi hırsını kaderin sesi sanması mümkün müdür — ve bunu kendisi nasıl anlar, kime sorarak anlar?
Kaynak Notları — bu bölümün belgeleri
1. Oyun ve tarih. Olgu: Oyun yaklaşık 1606'da yazıldı; kaynağı bir tarih kitabıdır (Holinshed'in kronikleri) ve Shakespeare kaynağını değiştirmiştir. Kaynak: Oyunun künyesi; kaynak araştırmaları. Not: ⚠️ Yazılış yılı kesin değildir; 1606 civarı kabul edilir.
2. Tarihî adam. Olgu: Gerçek Makbet, on birinci yüzyılda İskoçya kralıydı; tahta, selefi Duncan'ı bir savaşta yendikten sonra çıktı. Shakespeare bunu bir ev cinayetine dönüştürdü. Kaynak: İskoç tarihi; Holinshed'in kroniği. Not: Sahne, oyundaki olayın tarih olmadığını açıkça söyledi. ⚠️
3. Üç ses ve adları. Olgu: Oyunda üç ses adama üç unvanla seslenir: taşıdığı unvan, birazdan alacağı unvan, kral olacağı. Bu sesler İngilizcede, "kader" anlamına gelen eski bir kelimeyle anılır. Kaynak: Oyun metni (1. perde, 3. sahne); sözcüğün etimolojisi.
4. Aynı kehanet, iki tepki. Olgu: Aynı sahnede iki adama kehanet söylenir. Arkadaşı hiçbir şey yapmaz; bizim adam yola çıkar. Kaynak: Oyun metni (1.3). Not: ⚠️ Sahnenin temel kanıtı budur: kehanet tek başına davranışı açıklamıyor.
5. "Kımıldamadan." Olgu: Adam, bir yerde, şansın kendisini kımıldamadan kral yapabileceğini söyler; sonra bu yolu bırakır. Kaynak: Oyun metni (1.3, sonlarında). Not: Sahnedeki "o boşluğu hırs kelimesiyle doldurdum" cümlesi bu sözün yorumudur. ⚠️
6. Hırs. Olgu: Adam, kendi eylemini iten tek şeyin "hırs" olduğunu söyler. Kaynak: Oyun metni (1.7). Not: Cümle sahne diliyle yeniden söylendi. ⚠️
7. İki güvence. Olgu: Sesler adama iki güvence verir: kadın doğumlu birinin ona zarar veremeyeceği; bir orman yürüyüp kalesine gelene kadar güvende olduğu. İkisi de teknik olarak doğru çıkar, ikisi de onu yıkar. Kaynak: Oyun metni (4.1; 5. perde). Not: ⚠️ Bu, "eksik doğru" mekanizmasının metindeki en açık örneğidir.
8. Seslerin adlandırılması. Olgu: Adam sonunda bu seslere, iki anlamlı sözlerle oynayan, insanı kendi umuduyla yakalayan sesler der. Kaynak: Oyun metni (5.8).
9. Eller. Olgu: Oyunda adamın karısı gece uyanıp ellerini ovuşturur; temizlenmediğini, bütün kokuların o küçük eldeki kokuyu gidermeyeceğini söyler. Kaynak: Oyun metni (5.1). Uygulama: Sahne bu bölümü kan olarak göstermedi; masadaki lekenin ne olduğu söylenmedi. Metnin kendi cümleleri de sahneye konmadı; yalnızca durum, kuru biçimde anlatıldı.
10. Bez ve leke. Uygulama: Masadaki bezin lekesi hiçbir yerde adlandırılmadı. Bu, bilinçli bir sınırdır: sahnenin konusu suç değil, suçun insanın içinde kalmasıdır.
11. Ev sahibinin itirafı. Yorum: "Kötü bir şeyi güzel söylemek" üzerine itiraf, metin içi bir itiraftır; edebiyatın çekicilik ile uyarı arasındaki gerilimine dair bir yorumdur. ⚠️
12. Bir sonraki sahne. Bir sonraki sahne, birbirini hiç görmemiş iki âşığı karşılaştıracak: biri Batı'dan, biri Doğu'dan; ikisi de aynı ateşle yanmış. Sahne iki kupa ve bir iplikle açılacak.
13. Bir uyarı. Uygulama: Bu bölümde cinayet, bıçak, yara, kan veya ölüm anı yoktur; hiçbir eylem tarif edilmemiştir. Sahne, bir suçu değil, bir cümlenin bir insanın içinde ne yaptığını anlatır.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder