ÇÖL
Salonun zeminine bu akşam kum döküldü. Bir çuval; fazlası değil. Ayağımın altında kayıyordu.
Masada iki kupa vardı. Biri suyla doluydu, biri kumla. Ortalarından ince bir iplik geçiyordu; iki kupanın kulpunu birbirine bağlıyordu. Bu ipliği ben koymadım. Bu ciltte her sahnede bir köşede görünen iplik, bugün iki ucundan da görünüyordu.
Kapıdan giren adam yalınayaktı. Zayıftı; sakalı düzensiz, üstü başı yırtık, ayakları çatlamış.
— Adınız? diye sordum.
— Kays, dedi. Ama bana başka bir ad taktılar.
— Ne taktılar?
— Mecnûn, dedi. Yani "cin çarpmış". Yani deli. Bunu bana, beni tanıyanlar taktı. Ben o adı almadım; bana verdiler.
— Sizi bu adla mı çağırayım?
Bir an durdu.
— Nasıl isterseniz, dedi. Ama bilin ki, bu salonda bana o adı ilk kez siz kullanacaksınız. Ve ben o adı duyduğumda, yine o adam olacağım.
DEFTER I — KAYS'TAN MECNÛN'A
Defteri açtım.
Belge. Hikâyenin kökü çok eskidir: bugünkü Suudi Arabistan'ın kuzeyinde yaşamış bir Arap kabilesine bağlanır ve yaklaşık yedinci yüzyıla yerleştirilir. İki genç, okulda birbirine âşık olur; kızın ailesi kızı okuldan alır, kız başkasıyla evlendirilir; oğlan çöle gider, yalnız kalır, adı dillere destan olur.
Belge. Hikâye yüzyıllar içinde defalarca yazıldı. On ikinci yüzyılda bir İranlı şair, ondan sonra bir Hint şairi, sonra başkaları. On altıncı yüzyılda, bugünkü Irak topraklarında yaşayan bir Türk şairi — Fuzûlî — hikâyeyi bir kez daha, kendi dilinde, uzun bir şiir olarak yazdı; tarihi yaklaşık 1535–1537'dir.
Belge. O şairin en çok anılan beyti şudur: dünyada ne varsa aşkmış; ilim ise yalnızca konuşmadan, laftan ibaretmiş.
Defteri kapattım. Mecnûn gülümsedi; ilk kez.
— Bu beyti, dedi, benim için yazmadı. Kendi derdi için yazdı. Ama benim hikâyemi kendi derdiyle yazdığı için, ben o beyitte bir başkasının sesini duyuyorum.
İKİ KUPA
— Masada iki kupa var, dedim. Biri su, biri kum. Seçin.
Mecnûn hiç düşünmedi; kum dolu olanı aldı. Avucuna döktü, bir kısmını yere bıraktı, kalanını kokladı.
— Su, dedi, insanı yaşatır. Kum, insanı hatırlatır. Ben hatırlamayı seçtim.
O sırada kapı açıldı ve kadın girdi. Koyu kumaşı bu kez yoktu; elleri boştu. Su dolu kupayı aldı, kaldırdı, kokladı ve masaya geri koydu. İçmedi.
— Ben, dedi, içmeyeceğim. Susuzluğu bitirmek, hikâyeyi bitirmek demek.
İki kupa, iki insan, aralarında bir iplik. Salonda kimse konuşmadı.
DEFTER II — KADININ ADI
— Sizin adınız da size verilmiş, dedim kadına.
— Biliyorum, dedi. Benim adım, benim hakkımda yazılan oyunda geçiyor. Ondan önce de vardı; ama beni o oyunla tanıdılar.
— Sizi nasıl anıyorlar?
— Yabancı, dedi. Büyücü. Barbar. Ve sonunda: anne.
Salonda bir kıpırdanma oldu. Kadın bunu bekliyordu.
— Bu adların, dedi, hiçbirini ben seçmedim. Ama hepsini hak ettim. Fark burada.
Mecnûn ona döndü.
— Ben, dedi, hiçbirini hak etmedim. Ben yalnızca kabul ettim.
— O zaman, dedi kadın, siz benden daha mı temizsiniz?
— Hayır, dedi Mecnûn. Yalnızca daha az kızgınım.
BEN YAZMADIM / BEN YAZDIM
Kalemi elime aldım.
— Size açık bir soru soracağım, dedim. Kendi hayatınızı siz mi yazdınız?
— Ben, dedi Mecnûn, hiçbir şey yazmadım. Aşk beni yazdı; ben yalnızca kâğıdı tuttum.
— Bu bir teslimiyet mi?
— Belki, dedi. Ama şunu da söyleyeyim: her sabah çöle çıkmayı ben seçtim. Kimse beni zorlamadı. Ben o adı kabul ettim ve o adın hakkını verdim.
Kadına döndüm.
— Ben yazdım, dedi. Ama yazdığım şeyi beğenmiyorum. Bu, benim onu yazmadığım anlamına gelmiyor.
— Hanginiz, dedim, daha özgür?
Uzun bir sessizlik oldu. Sonra ikisi aynı anda konuştu; biri "ben" dedi, öteki "o".
Güldüler. Bu akşam ilk kez, ikisi de güldü ve gülüşleri acı değildi.
AD VEREN KİM?
Kalemi bıraktım; ayağa kalktım.
— Bir şey söyleyeceğim, dedim, ve bu akşamın en önemli cümlesi bu.
Kumlu zeminde yürüdüm; ayak izleri kalıyordu ve kimse silmiyordu.
— İkiniz de kendi hikâyenizi yazdığınızı söylüyorsunuz. Ama ikinizin de adını başkaları koydu. Siz o adı ya taşıdınız, ya ona karşı çıktınız. İkiniz de o adla anıldınız.
Mecnûn başını salladı.
— Yani, dedi, kader denilen şeyin büyük kısmı, birinin bize taktığı ad mı?
— Öyle düşünüyorum, dedim. Ve bu, kaderin en sessiz biçimi: kimse size bir gelecek yazmıyor. Biri size bir ad takıyor; siz de o adı yaşıyorsunuz.
Kadın ilk kez itiraz etmedi.
— Benim adım, dedi, bir suçla anılıyor. Ben o suçu işledim. Ama adım, suçumdan önce konmuştu: yabancı. Sonra suç, o ada bir kanıt oldu. İnsanlar "zaten o bir yabancıydı" dediler. Yani benim yaptığım şey, önceden yazılmış bir cümlenin devamı gibi okundu.
EV SAHİBİNİN ONBİRİNCİ İTİRAFI
Kalemi elime aldım.
— On birinci kez kendi adıma konuşuyorum, dedim. Ve bu kez kısa bir şey söyleyeceğim: ben bu iki hikâyeyi de seviyorum.
İkisi de bana baktı.
— Sevmek, dedim, tehlikeli bir okuma biçimi. İkisinde de bir insan kendini tüketiyor ve bu tükeniş güzel anlatılıyor. Ben yıllarca bu güzelliğe "kader" dedim. Bir dostumun kendini harap edişine "aşk" dedim. Kendi kararlarıma "alın yazısı" dedim.
— Neden? dedi Mecnûn.
— Çünkü, dedim, "kader" kelimesi insanı rahatlatıyor. Kader, yaptığın şeyin sahibi olmaktan çıkmak demek. Ben bazen bu rahatlığı istedim.
Kadın gülümsedi; hüzünlü değil, bilen bir gülümseme.
— O zaman, dedi, biz ikimiz de senin için bir bahaneyiz.
— Evet, dedim. Ve bu akşam bunu söylemek için buradayım.
İPLİK
Masaya döndüm. İki kupanın arasındaki ipliğe baktım; ilk kez iki ucunu da gördüm.
— Bu ipliği ben koymadım, dedim. Bu ciltte her sahnede bir köşede durdu. Bugün iki ucundan da görünüyor. Bunun ne olduğunu bilmiyorum.
— Bence, dedi Mecnûn, o iplik bir bağ.
— Bence, dedi kadın, o iplik bir tasma. Aynı şeyi iki türlü söyledik.
— İkiniz de haklısınız, dedim. Ve bu akşam bunu kayda geçiriyorum: bu ciltte gördüğümüz iplik, kimin elinde olduğuna göre bağ da olur, tasma da. İkisi de aynı iptir.
İplik kımıldamadı. Kumun üstünde düz bir çizgi gibi duruyordu.
ÇÖL VE SU
Mecnûn kalktı. Avucundaki kumun sonunu yere bıraktı.
— Bir şey soracağım, dedi. Ben öldüğümde, insanlar benim için "aşkından öldü" dediler. Ben ise yalnızca çok yorulmuştum. Bu ikisi arasındaki farkı kim yazdı?
— Sen yazmadın, dedim.
— Hayır, dedi. Onu benim adıma yazdılar. Ve o cümle, benim hayatımdan daha güzel olduğu için hâlâ duruyor.
Gitti. Kadın da gitti; kupa su dolu kaldı, içilmedi.
Salonda kum kaldı. Kumun üstünde birkaç ayak izi, iki kupa ve aralarında bir iplik.
Garson geldi; kupaları toplamaya başladı, sonra durdu.
— Efendim, dedi, bu akşam hangi cümle belgeydi, hangisi yorumdu? Ben karıştırdım.
Ona baktım. Haklıydı.
— Yarın, dedim, bunun için bir defter sayfası açacağız.
SORU
Kader başkasının adıyla da yazılır mı?
Ve bir soru daha: bir insanın kendini bir başkasının adıyla tanımlaması aşk mıdır — yoksa o adı taşımanın en sessiz teslimiyeti mi?
Kaynak Notları — bu bölümün belgeleri
1. Hikâyenin kökü. Olgu: Hikâye, bugünkü Suudi Arabistan'ın kuzeyindeki bir Arap kabilesine bağlanır ve yaklaşık yedinci yüzyıla yerleştirilir. İki genç okulda âşık olur; kızın ailesi onu okuldan alır ve başkasıyla evlendirir; oğlan çöle çekilir. Kaynak: Klasik Arap kaynakları; hikâyenin yayılma tarihi. Not: ⚠️ Hikâyenin tarihî bir çekirdeği olup olmadığı tartışmalıdır.
2. Yazmalar. Olgu: Hikâye çok sayıda şair tarafından yeniden yazıldı; bunların en ünlüleri arasında on ikinci yüzyılda Farsça yazan Nizâmî'nin ve on altıncı yüzyılda Türkçe yazan Fuzûlî'nin mesnevileri vardır. Kaynak: İlgili mesneviler ve edebiyat tarihi. Not: ⚠️ Her yazma, hikâyeyi kendi döneminin ve kendi bakışının içinden yeniden kurar; bu yüzden "tek bir Leylâ ve Mecnûn" yoktur.
3. Fuzûlî'nin mesnevisi. Olgu: Fuzûlî (yaklaşık 1483–1556), mesnevisini yaklaşık 1535–1537 yıllarında yazdı; eser bugünkü Irak topraklarında kaleme alındı ve dönemin hükümdarına sunuldu. Kaynak: Eserin kendi dibacesi; edebiyat tarihi. Not: ⚠️ Tarih kaynaklara göre bir iki yıl oynar.
4. En çok anılan beyit. Olgu: "Aşk imiş her ne var âlemde / İlm bir kîl ü kâl imiş ancak" beyti Fuzûlî'ye aittir ve en çok alıntılanan beytidir: dünyada ne varsa aşktır; ilim ise yalnızca sözden ibarettir. Kaynak: Fuzûlî'nin divanı / mesnevisi; yaygın aktarım. Not: ⚠️ Beytin eserin hangi bölümünde geçtiği kaynaklara göre farklı gösterilir; sahne bu yüzden yer belirtmedi.
5. Ad. Olgu: Gencin asıl adı Kays'tır; "Mecnûn", Arapçada "cin çarpmış / deli" anlamına gelir ve ona sonradan, seven kişi olarak takılmıştır. Kaynak: Hikâyenin metinleri; sözcüğün anlamı. Not: Sahnenin temel kanıtı budur: adamın adı, kendi koyduğu bir ad değildir.
6. Dua. Olgu: Hikâyenin yaygın yazmalarında, gencin bir kutsal yerde iyileşmek için değil, aşkının artması için dua ettiği anlatılır. Kaynak: Mesnevi yazmaları ve şerhleri. Not: ⚠️ Bu epizodun ayrıntısı yazmadan yazmaya değişir; sahne bunu anmadı, yalnızca kaynak notunda bıraktı — dinî bir sahne kurmamak için.
7. Tasavvufi okuma. Olgu: Hikâye, özellikle Fuzûlî'nin yazmasında, dünyevi aşktan ilahî aşka yükselen bir yol olarak da okunur. Kaynak: Şerh ve inceleme literatürü. Not: ⚠️ Bu bir okumadır; metnin tek anlamı değildir. Sahne bu okumayı bir inanç olarak değil, bir yorum olarak andı.
8. İki gelenek arasında karşılaştırma. Yorum: "Ben yazmadım / ben yazdım" karşıtlığı, iki metnin kuruluşundan çıkarılmış bir karşılaştırmadır; iki gelenekte "aşk" ve "kader" kavramları birbirinin karşılığı değildir. ⚠️
9. Ad verme. Yorum: Sahnenin tezi — kaderin en sessiz biçiminin, birinin sana taktığı ad olduğu — bir yorumdur; ne Fuzûlî'nin ne Euripides'in doğrudan söylediği bir cümledir. ⚠️
10. İplik. Uygulama: İplik, II. cildin görsel motifi olarak her levhada bir köşede göründü; bu sahnede iki ucundan da görünür hâle geldi ve metin ilk kez onu adlandırdı. Motif kurmacadır.
11. Bir sonraki sahne. Garsonun sorusu bir sonraki sahnenin konusudur: bu ciltte hangi cümle belgeydi, hangisi yorumdu, hangisi doğrulanamaz? Sahnede bir defter sayfası açılacak.
12. Bir uyarı. Uygulama: Bu bölüm kendine zarar vermeyi, ölümü veya şiddeti övmez; "aşkından ölme" motifini açıkça başkalarının yazdığı bir cümle olarak işaretler. Sahne, kendini tüketmenin güzel anlatılmasının tehlikesini bizzat konu eder.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder