KAPI
Salonun sonunda bir kapı var. Bu kapı bu akşam açılmayacak.
Kapının rengi koyu; menteşeleri eski; eşiğinde ince bir toz çizgisi var. Salonun öbür ucundan bakınca bir kapı gibi görünmüyor, bir duvar gibi görünüyor. Yaklaşınca kapı olduğu anlaşılıyor.
Bu akşam bütün sahne bu kapının bu tarafında geçecek. Çünkü anlatacağımız oyun da öyle yapıyor: en ağır şeyi sahneye koymuyor. Biz de koymayacağız.
Kapının önüne bir iskemle koydum. İskemlenin üstüne, katlanmış bir kumaş bıraktım. Kumaş ince, ağır, koyu kırmızıya çalan bir renkte; kenarları elde işlenmiş. Katlanmış hâliyle bile pahalı duruyor.
YABANCI
Kapıdan giren kadın, kapıya bakmadı.
İçeri girdi, iskemleyi kapıya sırtı dönük olacak şekilde çevirdi ve oturdu. Kumaşı kucağına aldı, düzeltmedi, öylece bıraktı. Yüzü yorgundu; ama sesi yorgun değildi.
— Adınız?
— Benim adımı, dedi, benim hakkımda yazılan oyunla öğrendiniz. O yüzden adımı sormayın. Bana nereden geldiğimi sorun.
— Nereden geldiniz?
— Doğuda bir kıyıdan, dedi. Babam bir kraldı. Ben kral kızıydım, rahip kızıydım; elimde ilaç vardı, bilgi vardı. Sonra bir adam geldi; ona yardım ettim. Babamı bıraktım, ülkemi bıraktım, kardeşimi bıraktım. Bu salonda kimse bu kadarını bırakmadı.
— Neden bıraktınız?
— Çünkü, dedi, o zaman bunların hepsi benim kararımdı. Bırakmayı da ben seçtim. Öyle sanıyordum.
Uzun bir sessizlik oldu. Salondaki konuklardan biri, alçak sesle, "yabancı" dedi. Kadın duydu.
— Evet, dedi. Yabancı. Bu kelimeyi biliyorum; benim ülkemde olmayan bir kelime değil, sizin ülkenizde benim için kullanılan bir kelime.
DEFTER I — KORİNTOS
Defteri açtım.
Belge. Oyun, yaklaşık MÖ 431'de Atina'da sahnelendi. Üç tragedyadan oluşan bir grupla yarışmaya girdi ve üçüncülük aldı. Rakibi Sophokles'ti; o yıl ikinci oldu.
Belge. Konu şudur: Kolkhisli kadın, kendi ülkesinden bir adama yardım edip kaçmış, ona çocuk doğurmuş, sonra o adam onu bırakıp şehrin kralının kızıyla evlenmeye karar vermiştir.
Belge. Kral, kadını ve çocuklarını şehirden çıkarma kararı verir. Kadın, bir günlük gecikme ister; kral verir.
Belge. Ve kadın bu bir günü kullanır: kralın kızına bir armağan gönderir — pahalı bir kumaş ve bir taç. Armağan, alanı öldürür. Kral da ölür. Sonra kadın, kendi çocuklarını öldürür. Sonra güneş tanrısının arabasıyla kaçar; kimse onu cezalandırmaz.
Defteri kapattım.
Salonda o ses çıktı; insanların bir cümleyi duyduğunda nefesini tuttuğunda çıkan ses.
— Bu, dedi biri, bir canavar.
Kadın başını kaldırdı.
— Belki, dedi. Ama oyun, canavarı koyacak yeri bulmak için yazılmadı. Oyunda benim ağzımdan çıkan en uzun konuşmalar, benim sebeplerim. Ve oyun bana sebep veriyor. Canavarların sebebi olmaz.
"BEN BİLİYORUM"
Defteri yeniden açtım; ellerim titriyordu, bunu saklamıyorum.
Belge. Oyunun en ağır yerinde kadın kendi kendine konuşur. Yapacağı şeyin kötü olduğunu bilir. Ve bunu açıkça söyler: ne yapmak üzere olduğunu biliyordur, ama öfkesi — göğsündeki o şey — düşüncesinden daha güçlüdür.
Defteri kapattım.
Salonda kimse konuşmadı. Ben de konuşmadım. Sonra kadın konuştu.
— Bu cümleyi, dedi, iki bin yıldır iki türlü okuyorlar. Kimi, "bakın, insan bildiği hâlde kötülük yapar" diyor. Kimi, "bakın, ne kadar dürüst bir kadın" diyor.
— Siz hangisisiniz?
— Ben, dedi, o cümlenin bir özür olmadığını söyleyenlerdenim. Bir şeyi bilmek, onu yapmayı hafifletmez. Bilmiyor olsaydım, beni mazur görürlerdi. Bildiğim için görmezler. Ve ben bunu istiyorum.
Geçen akşam bu salonda bir öğretmen, kimse bilerek yanlış yapmaz, demişti. O sözü düşündüm.
— Sizinle, dedim, o öğretmen arasında bir tartışma var.
— Biliyorum, dedi. Ve şunu söyleyeyim: ben o tartışmayı kazanmıyorum. Ben yalnızca o tartışmanın kanıtıyım.
KORO
Salonun arkasından birkaç kadın sesi geldi.
Bu sesler salona girmedi; kapının yanında, ayakta durup konuştular. Bir koro gibi değil, üç dört kadın gibi. Kimdi bunlar, bilmiyorum; bu ciltte ilk kez bir topluluk, bir konukla konuştu.
— Seni anlıyoruz, dediler. Ama bunu yapma.
Kadın onlara bakmadı.
— Siz benim komşularımsınız, dedi. Beni ilk günden beri dinleyen tek insanlarsınız. Siz, yapmamamı söylüyorsunuz. Ama beni durdurmuyorsunuz.
— Durdurmak bizim işimiz değil, dediler.
— Hayır, dedi kadın. Sizin işiniz, şarkı söylemek. Ve şarkı, en eski teselli: dinleyene hiçbir şey yapmadığını hissettirir.
Sesler sustu. Bu salonda ilk kez bir koro, koro olmanın suçunu duydu.
— Oyunda, dedi kadın, o kadınlar bana acıyor. Acımak, uzaktan yapılan bir şey. Yakından yapılan şeyin adı başka.
KAPI AÇILMAZ
Bir konuk ayağa kalktı.
— Peki o kapının arkasında ne oldu? Anlatmayacak mısınız?
— Hayır.
— O zaman hikâyeyi yarım bırakıyorsunuz.
— Hayır, dedim. Oyunun kendisi de o kapıyı açmıyor. Oyunda olay kapının arkasındadır. Seyirci yalnızca içeriden gelen sesi duyar; sonra bir haberci gelir ve olanları anlatır.
— Siz de habercinin anlattıklarını aktarın.
— Aktarmayacağım, dedim. Çünkü o anlatı, bir insanın en kötü yaptığı şeyi bir sahne gibi canlandırıyor. Ben o sahneyi kurmak istemiyorum. Bu bir sansür değil; bu bir seçim. Bu ciltte ölüm konuşulur, ölüm gösterilmez.
Konuk oturdu. Memnun değildi. Ben de değildim; ama karar buydu.
Kadın kapıya baktı; ilk kez.
— Siz, dedi, benim yaptığım şeyi göstermiyorsunuz. Ama benim sebebimi gösteriyorsunuz. Bunun bir adı var mı?
— Var, dedim. Buna anlamak deniyor. Anlamak, affetmek değil.
EV SAHİBİNİN DOKUZUNCU İTİRAFI
Kalemi elime aldım.
— Dokuzuncu kez kendi adıma konuşuyorum, dedim. Ve bu kez kısa olmayacak.
Kadına baktım.
— Ben, dedim, bu oyunu gençliğimde sevdim. Çünkü içinde öfkesini saklamayan, susmayan, kendini açıklayan bir kadın var. Onun cümlelerini bir isyan olarak okudum. Haksızlığa uğramış bir insanın sesi olarak.
— Yanlış mı?
— Eksik, dedim. Ben o sesi severken, o sesin sonunda ne olduğunu bir parantez gibi geçtim. Bir cümleyi sevmek, o cümleyi söyleyenin bütün hikâyesini sevmek değil. Ben bunu yıllarca karıştırdım.
Salonda bir sessizlik oldu.
— İkinci itirafım şu, dedim. Ben bir kadının öfkesini yazarken, onu canavarlaştırmamak için uğraştım — ama bu bile bir tuzak: bir kadını anlatmak için önce onu canavarlaştırmaktan kurtarmak gerekiyorsa, sorun benim cümlelerimde.
Kadın gülümsedi; ilk kez. Hüzünlü bir gülümseme değildi; yorgun bir onaydı.
YABANCI OLMAK
— Bir şey soracağım, dedim. Bu hikâyede kocası sizi bıraktı; şehir sizi kovdu. Ama oyun sizin ülkenizi hiç göstermiyor. Sizi yalnızca burada, bir yabancı olarak gösteriyor.
— Biliyorum, dedi.
— Bu bir haksızlık değil mi?
— Belki, dedi. Ama şunu bilin: o oyunda en uzun, en düzgün, en keskin cümleleri ben kuruyorum. Yunan seyircisi, bir yabancının ağzından kendi dilinin en iyi cümlelerini duydu. Bunu bir övgü olarak söylemiyorum; bir uyarı olarak söylüyorum: bir halk, yabancıyı ancak konuşturduğunda tanır. Susturduğunda tanımaz.
— Peki sonra?
— Sonra, dedi, beni hatırladılar. Ama beni hatırlamak için önce korkunç olmam gerekti. Sıradan bir yabancı, sıradan bir kadın, sıradan bir mağdur — hatırlanmaz. Hatırlanmak için ya aziz olacaksın, ya canavar.
KUMAŞ VE KAPI
Kalktı. Kucağındaki kumaşı iskemlenin üstüne bıraktı; katlı kaldı, açmadı.
— Bu kumaşı, dedi, bu salonda açmayacağım. Çünkü açılırsa, bu akşamın konusu kumaş olur. Oysa bu akşamın konusu benim: ne yaptığımı bilen ve yine yapan bir insan. Ve bunun bir cevabı olmadığını bilen bir salonda, cevabı olmayan tek kişi ben değilim.
Kapıya doğru yürüdü — o kapıya değil, öbür kapıya. Sonra durdu.
— Bir şey soracağım, dedi. Ben seçtim. Seçtiğim şey benim oldu mu?
— Ne demek istiyorsunuz?
— Ben o gün bir şey seçtim ve o şey beni seçti. Şimdi ben onun sahibi miyim, yoksa o benim sahibim mi? Bu salonda bana cevap verecek biri var mı?
Kimse cevap vermedi. Kapı kapandı.
Masada katlanmış bir kumaş kaldı; salonda kapalı bir kapı; ve kapının önünde boş bir iskemle.
Yarın akşam, dışarıdan üç ses gelecek. Bir taç, bir mum ve silinmeyen bir leke. Ve yine hiç kan gösterilmeyecek.
SORU
Seçmek, seçtiğin şeyin sahibi olmak mıdır?
Ve bir soru daha: bir insan yaptığı şeyin kötü olduğunu söyleyerek yaptığında, bu dürüstlük müdür — yoksa kötülüğün en son sığınağı mı?
Kaynak Notları — bu bölümün belgeleri
1. Oyun ve tarih. Olgu: Oyun yaklaşık MÖ 431'de Atina'da, Dionysia şenliğinde sahnelendi. Üç tragedyadan oluşan bir grupla yarıştı ve üçüncülük aldı; o yıl Sophokles ikinci oldu. Kaynak: Oyunun künyesi; antik tiyatro kronolojisi. Not: Üçüncülüğün sebebi tartışmalıdır: bir görüş seyircinin tepkisi, bir başka görüş o yılki yarışmanın sertliğidir. ⚠️
2. Olay örgüsü (gösterilmeyen kısım). Olgu: Kadın, kendi ülkesinden bir adama yardım edip kaçmış, ona çocuk doğurmuş; adam onu bırakıp şehrin kralının kızıyla evlenmeye karar vermiştir. Kral, kadını ve çocukları şehirden çıkarır; kadın bir günlük gecikme alır. O gün içinde kralın kızına bir armağan gönderir; armağan alanı ve kralı öldürür. Sonra kendi çocuklarını öldürür. Sonra güneş tanrısının arabasıyla kaçar; kimse onu cezalandırmaz. Kaynak: Oyun metni. Uygulama: Sahne bu olayların hiçbirini canlandırmadı: yöntem yok, an yok, ses yok, sonuç yok, haberci anlatımı aktarılmadı. Yalnızca olgular bu notta, kuru biçimde duruyor.
3. Sahne düzeni. Olgu: Oyunda bu olaylar sahnenin arkasında geçer; seyirci içeriden gelen sesleri duyar ve sonrasını bir habercinin anlatımından öğrenir. Kaynak: Oyun metni (sondan bir önceki bölüm). Uygulama: Sahne bu yapıyı izledi: bir kapı var, açılmıyor. Habercinin anlatımı da aktarılmadı.
4. Kadının kendi cümlesi. Olgu: Oyunun en ağır yerinde kadın, yapacağı şeyin kötü olduğunu bildiğini, ama öfkesinin düşüncesinden daha güçlü olduğunu söyler. Kaynak: Oyun metni, büyük monolog (yaklaşık 1078–1080. dizeler). Not: ⚠️ Cümle sahne diliyle yeniden söylendi; birebir çeviri değildir. Türkçe baskı künyesi (yayınevi, çevirmen, yıl) yayından önce eklenecek.
5. "Kimse bilerek yanlış yapmaz." Olgu: Sokratik metinlerde kötülüğün bilgisizlikten kaynaklandığı düşüncesi vardır (bkz. Sahne 7). Kaynak: Platon, Menon; Protagoras. Not: Bu sahne, o düşünceye metin içinden bir karşı-örnek olarak kuruldu. Sahne, tartışmayı çözmedi; taraflardan birini haklı ilan etmedi. ⚠️
6. Koro. Olgu: Oyunda koro, şehrin kadınlarından oluşur: kadını dinler, ona acır, ona akıl verir, ama onu durdurmaz. Kaynak: Oyun metni. Not: Sahnedeki "sizin işiniz şarkı söylemek" cümlesi kurmacadır; koronun işlevine dair bir yorumdur. ⚠️
7. Yabancılık. Olgu: Kadın Yunan değildir; oyun onu "barbar" olarak anar. Buna karşın oyunun en uzun ve en keskin konuşmaları ona verilmiştir. Kaynak: Oyun metni. Not: Sahnedeki "bir halk yabancıyı ancak konuşturduğunda tanır" cümlesi yorumdur. ⚠️
8. Ceza ve son. Olgu: Kadın cezalandırılmaz; güneş tanrısının arabasıyla kaçar. Bu, seyirci için rahatsız edici bir sondur ve yüzyıllardır tartışılır. Kaynak: Oyun metni (kapanış).
9. Dürüstlük ve kötülük. Yorum: Sahnenin ikinci sorusu — "kötü olduğunu söyleyerek yapmak dürüstlük müdür?" — metnin doğrudan sorusu değildir; sahnenin sorusudur ve cevapsız bırakıldı. ⚠️
10. Bir kadın karakteri yazmak. Yorum: Sahnedeki "bir kadını canavarlaştırmamak için uğraşmak bile bir tuzak" itirafı, anlatıcının kendi yazma pratiğine dair metin içi bir itiraftır. ⚠️
11. Bir sonraki sahne. Bir sonraki sahnenin konusu, bir kehanetin tetiklediği hırs olacak: bir taç, bir mum, bir leke. Ve yine hiç kan gösterilmeyecek.
12. Bir uyarı. Uygulama: Bu bölüm, çocuk ölümünü konu edinen bir tragedyayı yöntem ve sahne olarak anlatmaz; hiçbir bölümünde şiddet betimlenmez, hiçbir eylem tarif edilmez. Sahne, konuyu bir eylem kılavuzu olarak değil, bir ahlak tartışması olarak açtı.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder