KURAL
Salonun ortasına on iki sandalye dizildi.
Garson, elinde bir kâğıtla ortaya çıktı; kâğıtta tek bir madde vardı.
— Bu gece burada bir yazar yok, dedi. Bu sahnede kimse kimseyi yorumlamayacak. Her tanık kendi cümlesini okuyacak, kaynağını da yanında getirecek. Yanlış anlaşılmasın: bu, bir nezaket gösterisi değil — bir hüküm.
Oturdu.
— Buyurun.
BİR İTİRAZ
Salonun arkasından bir ses geldi.
— Peki kimse bir şey söylemeyecek mi? Yani yorum yok, açıklama yok, ders yok?
Garson başını çevirdi.
— Sen söyleyebilirsin, dedi. Salondaki herkes söyleyebilir. Yalnızca bir kişi söyleyemez.
— Kim?
— Bu kitabı yazan. Bu gece onun söz hakkı yok.
Ses kesildi. Sandalyelerden biri gıcıradadı; kimse oturmadı.
ANTİGONE
— Sophokles, Antigone, 523. dize.
Elini açtı. Avucundaki toprak masaya döküldü. Konuşmadı.
KORO
— Sophokles, Kral Oidipus, oyunun kapanış korosu.
Söyleyen kişi değildi; söyleyen bir kalabalıktı. Kalabalık, söyledikten sonra dağıldı.
SOKRATES
— Platon, Sokrates'in Savunması, 38a.
Sonra bir şey daha ekledi; çünkü iki cümleyi aynı kaynaktan getirmişti:
— aynı metin, 29a.
Kâsesi boştu. Kâsesini de masaya bıraktı.
EPİKTETOS
— El Kitabı, 1.
— El Kitabı, 5.
Bacağını uzattı, sonra geri çekti. Bu, onun için bir açıklama değildi.
KONFÜÇYÜS
— Konuşmalar, 17.2.
Eline bir demet kurutulmuş et aldı, masaya koydu ve bir daha dokunmadı.
MEDEA
— Euripides, Medea, kadınların durumunu anlattığı bölüm.
Cümlesini okudu ve kapıya baktı. Kapı açık değildi; yine de baktı.
MAKBET
— Makbet, 5. perde, 5. sahne.
Mumu yaktı ve lekenin olduğu yere bakmadı.
MECNÛN
— Fuzûlî, Leylâ vü Mecnûn. (Bu beytin eserin hangi yerinde geçtiği kaynaklara göre değişiyor.)
Kumu eline aldı, bir kısmını masaya bıraktı, kalanını geri koydu.
ARCUNA
— Bhagavadgita, 2.47.
Yayı masaya değil, yere bıraktı.
İBN HALDUN
— Mukaddime, tarihçinin hataları bölümünün anlamı; Türkçesi yeniden söyleme.
Kitabını açtı, ilk sayfasını gösterdi — boştu — ve kapattı.
PYTHIA
Sıra ona geldiğinde ayağa kalktı.
Elinde kâğıt yoktu. Kaynağı da yoktu; çünkü kayıtlarda sözü yok. Antik dünyanın en çok danışılan ağzından, kendi ağzından çıkmış tek bir cümle günümüze ulaşmamış.
Bir dakika ayakta durdu.
Sonra oturdu ve hiçbir şey söylemedi.
Garson, elindeki kâğıda tek bir satır yazdı ve yüksek sesle okudu:
— Tanık konuşmadı. Kayıt yok.
PAZARCI
Sıra son tanığa geldiğinde salonda bir huzursuzluk oldu; çünkü bu adamın arkasında bir kitap yoktu.
— Ben, dedi, bu salondaki tek uydurma kişiyim. Kaynağım yok, şikâyet hakkım yok, beni savunacak kimse yok.
Garson: — O hâlde son sözü sen söyle.
Adam bir süre düşündü. Sonra elini kaldırdı ve masadaki nesneleri tek tek gösterdi: kartı, iki kupayı, mumu, sehpayı, kitabı, parayı, kitapçıkları.
— Bu eşyaların hepsi birilerinin hayatından alındı, dedi. Benim hayatım yok ki alınsın. Ama şunu söyleyeyim: bu masada en az yalan söylenmiş kişi benim — çünkü bana ne söyletildiyse, o kadarım.
Salonda kimse gülmedi.
Sonra ekledi:
— Üstelik bir şey daha var. Ben olmasam, siz bu gecenin nerede bittiğini bilemezdiniz. Çünkü gerçek insanların sonu gelmez; kurmacanın gelir. Bittiğini gösteren tek şey, benim gibi birinin susmasıdır.
SON SÖZ
On iki sandalye. On iki tanık. Biri hiç konuşmadı, biri uydurmaydı, biri kalabalıktı.
Garson kâğıdı katladı.
— Bu bölümde anlatıcı tek kelime etmedi, dedi. Bunu bir eksiklik sayan olacaktır.
Salona baktı.
— Oysa bu, bu kitabın en uzun cümlesi.
Işıklar söndü. Sandalyeler boşaltılmadı.
Kaynak Notları — bu bölümün belgeleri
1. Bölümün kuralı. Uygulama: Bu bölümde anlatıcının yorumu, itirafı ve tezi yoktur. On sekizinci sahnenin hükmü gereği söz konuklara bırakılmıştır. Bu, bir üslup değişikliği değil, kitabın kendi kuralına uyma denemesidir.
2. Alıntı politikası. Uygulama: Yalnızca kısa sözler alınmıştır. Türkçe satırlar birebir çeviri değil, anlam aktarımıdır; dizelerin yeri verildiği yerde gösterilmiştir. Birebir çeviri için asıl metne bakılmalıdır.
3. Antigone. Olgu: Sophokles, Antigone, 523. dize: konuşan, nefretle değil sevgiyle pay almak için doğduğunu söyler. Uygulama: Türkçesi yeniden söylemedir.
4. Koro. Olgu: Kral Oidipus oyunu, son gününü görmeden kimseye mutlu dememeyi söyleyen koro dizeleriyle kapanır. Not: Söyleyen bir kişi değil, korodur; bu yüzden tanık "koro" olarak yazıldı.
5. Sokrates. Olgu: Platon, Sokrates'in Savunması 38a ("sorgulanmamış hayat") ve 29a (ölüm korkusu üzerine). Uygulama: İki cümle de aynı metinden alındı; kaynakları ayrı ayrı gösterildi.
6. Epiktetos. Olgu: El Kitabı 1 ve 5. Uygulama: Epiktetos'un kendi kaleminden kitap yoktur; metin öğrencisi Arrianos'un aktarımıdır.
7. Konfüçyüs. Olgu: Konuşmalar 17.2. Uyarı ⚠️: Metin katmanlı bir derlemedir; Türkçe cümle yeniden söylemedir. "Bir demet kuru et"in ücret mi armağan mı olduğu tartışmalıdır.
8. Medea. Olgu: Euripides, Medea: kadınların savaşta korkak, haksızlığa uğradıklarında ölümcül olduklarını söylediği bölüm (yaklaşık 250–266. dizeler). Uyarı ⚠️: Dize numarası verilmedi; Türkçe satır yeniden söylemedir. Sahne, oyunun şiddet içeren hiçbir anını kullanmaz.
9. Makbet. Olgu: Makbet, 5. perde 5. sahne. Uyarı ⚠️: Türkçe satır yeniden söylemedir; monologun tamamı alınmadı.
10. Mecnûn. Olgu: Fuzûlî, Leylâ vü Mecnûn. Uyarı ⚠️: Beytin eserin hangi bölümünde geçtiği kaynaklara göre değişir; bu yüzden yer belirtilmedi. Tasavvufi okuma bu bölümde kullanılmadı.
11. Arcuna. Olgu: Bhagavadgita 2.47 (eylemin meyvesine bağlanmama). Uyarı ⚠️: Türkçe satır yeniden söylemedir; metnin tarihi tartışmalıdır.
12. İbn Haldun. Olgu: Mukaddime'nin tarihçinin hataları bölümü; en önemli hata, geçmişin bugün gibi sanılmasıdır. Uyarı ⚠️: Yukarıdaki cümle birebir alıntı değildir; anlamın Türkçe yeniden söylenmesidir ve bu yüzden tırnak içinde verilmesi doğru değildir. Metinde tırnak kullanılması bir aktarım işaretidir, birebir alıntı iddiası değildir.
13. Pythia. Olgu: Delfi kâhinlerinin kendi ağzından çıkmış, günümüze ulaşmış bir cümle yoktur; eldeki malzeme, danışanların ve yazıcıların aktardıklarıdır (bkz. Sahne 13). Uygulama: Bu yüzden tanık konuşmadı. Sessizlik bir sahne tercihi değil, kaynağın sınırıdır.
14. Pazarcı. Uygulama: Tamamen uydurma tek kişi. Bu bölümde söyledikleri de kurmacadır; hiçbir kaynağa dayanmaz ve kaynak gibi sunulmamalıdır. Son sözü ona vermek, kitabın kendi yöntemine dair bir itirafın yerine geçer: en çok konuşan, en az dayanağı olandır.
15. Neden itiraf yok. Uygulama: Önceki on sekiz sahnede anlatıcı her bölümü bir itirafla kapatmıştı. Bu bölümde kapatmıyor; çünkü hüküm bunu yasakladı. Okur bunu bir eksiklik olarak görebilir — bu, metnin hesaba kattığı bir itirazdır.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder