SALON BOŞALIRKEN
Gece bittiğinde salonda üç şey kaldı: on iki sandalye, yanmış bir mum ve masanın ortasında tek bir kadeh.
Kadeh doluydu. Kimse içmemişti.
Garson sandalyeleri toplamaya başladı; ben masanın kenarına oturdum.
— Bu gece bir şey öğrendiniz mi? diye sordu, sırtı bana dönük.
— Bir şey öğrendiysem, dedim, sizin sayenizde. Çünkü bütün zor soruları siz sordunuz.
— Ben garsonum, dedi. Zor soru sormak benim işim değil. Sadece masaya bakıyorum.
KİM GİTTİ
Bir döküm yapayım; çünkü bu cilt bir salonda geçti ve salonlar, kimin nasıl çıktığıyla hatırlanır.
Kimi kapıyı çarpmadan çıktı. Kimi çıkarken bir cümle bıraktı, kimininki kapının arkasında kaldı. Kral olan, kendi cezasını geri aldı ve yine de çıktı. Kâhin, adı olmadığı için çağrılmadığı yerde kaldı. Bir kız, elindeki toprağı masaya döktü. Bir köle, bacağını uzatıp geri çekti. Bir tarihçi kitabını açtı, boş ilk sayfayı gösterdi. Bir fizikçi tebeşirini bıraktı. Bir kehanet satıcısı tezgâhını topladı.
Ve biri hiç konuşmadı. O hâlâ orada.
KADEH KİMİN
— Bu kadeh kimin? diye sordum.
— Sizin değil, dedi garson.
— Neden?
— Çünkü siz bu gece hiçbir şey içmediniz. Siz getirdiniz, koydunuz, anlattınız. Bir kadehi doldurup da içmeyen adam, o kadehi kendisi için doldurmamıştır.
— Konukların mı?
— Onlar ölü, dedi. Ölüye kadeh doldurulur, içmesi beklenmez. Kadeh, olsa olsa hâlâ salonda oturan biri içindir.
Salona baktım. Salonda benden ve ondan başka kimse yoktu. Ama bir kişi daha vardı; on dokuz sahnedir burada oturan ve hiç söz almayan.
Okur.
YAZAR MI
Bu cildin sorusu şuydu: insan kendi hayatının yazarı mı?
Üç cevabı denedim; üçü de yetmedi.
"Evet, yazarıyım." Yetmedi, çünkü adımı ben koymadım. Sahneler boyunca gördük: bir isim, bir insanın davranışını kendisinden önce daraltabiliyor. Ad veren başkasıydı.
"Hayır, hiçbir şey benim değil." Yetmedi, çünkü yasak olduğu hâlde kardeşini gömen bir kız vardı. Kaçabilecekken kaçmayan bir adam vardı. Kendi bedeni başkasının malı olan, ama kendi cümlesi üzerinde söz hakkı olduğunu söyleyen biri vardı. Onların yaptığına "hiçbir şey" denemez.
"Kısmen." En boş cevap bu. Kısmen demek, hesabı kapatmadan defteri kapatmaktır.
İTİRAZ
Kendi kendime itiraz edeyim, yoksa garson edecek.
— "Sahip olmak", dedim, bir kelime oyunu değil mi? Bir cümlenin altına imza atmak, o cümleyi yazmış olmayı gerektirmez. İmza bir iddiadır; mülkiyet değil.
— Doğru, dedi garson. Ama mülkiyet hiçbir zaman tam değil ki.
— Nasıl?
— Bir mimar binayı yapmaz. Taşı taşımaz, harcı karıştırmaz, duvarı örmez. Altına adını yazar. Binada bir çatlak çıkınca herkes onu arar. Bir baba çocuğunun hayatını yazmaz; adını verir, arkasında durur. Bir hekim hastalığı yaratmaz; tedaviyi üstlenir.
— Yani sahiplik, sorumluluk mu?
— Sahiplik, dedi, üstlenmek. Hukukta değil, ahlakta.
Bunu not ettim, çünkü o ana kadar "sahip" kelimesini yanlış kullanıyordum: sahiplik bir şeyi elde tutmak değil, bir şeyin arkasında durmak.
CEVAP
O hâlde cevabım şu; ve bunu bir formül olarak değil, bir ayrım olarak söylüyorum:
Sahip olmak, cümlenin altına adını koymaktır. Bu kitapta her bölümün sonunda tek bir şey var: bir imza. Ve o imza, bu kitapta bana ait olan tek şey.
Gerisi ödünç: dizeler, tarihler, tanıklar, kaynaklar. Hepsi başkalarının. Ben yalnızca hangi cümlenin hangi cümlenin yanına geleceğine karar verdim ve altına adımı yazdım.
Kader de böyle işliyor olabilir: kimse bize bütün metni yazdırmıyor. Altına imza atıp atmamak bir yerde bize kalıyor.
ÜÇ SORU SANA
Şimdi sıra sende. Bu geceyi burada kapatmıyorum; üç soruyla kapatıyorum. Bunlar, on altıncı sahnede kehanetler için verdiğim ölçütün aynısı — ama bu kez kendi cümlelerine uygulanacak.
Bir. Bugün en çok tekrarladığın cümleyi kim yazdı? Söyleyemiyorsan, o cümle senin değil.
İki. Yanlış çıkarsa ne kaybedeceksin? Hiçbir şey kaybetmiyorsan, o cümle bir inanç değil, bir alışkanlık.
Üç. O cümle neyi dışlıyor? Herkesi haklı çıkaran bir cümle, kimseyi anlatmıyordur.
Ve dördüncüsü, ölçüt değil soru: son bir yılda hangi cümleye hayır dedin?
SON KADEH
Garson sandalyeleri dizdi, önlüğünü çıkardı, masaya geldi.
Ve kadehi aldı.
— Bu artık benim, dedi. Çünkü hâlâ buradayım.
İçti.
— Bir şey söyleyeyim mi? dedi. Bu gece bana en çok dokunan şey, hiçbir şeyin kanıtlanmamış olması değildi. Her şeyin yorumlanabilir olmasıydı. Yarın bir başkası bu salonda bambaşka bir kitap yazar ve malzemesi aynı olur.
— O zaman bu kitabın bir değeri var mı?
— Var, dedi. Ama kanıt değeri değil: davet değeri. Siz insanları çağırdınız. Kimse gelmek zorunda değildi. Ben de dahil.
KAPANIŞ
Işıkları kapattı. Kapıda durdu.
— Bir dahaki sefere kimleri çağıracaksınız?
— Bilmiyorum, dedim. Bir şey biliyorum: bir sonraki ciltte "erdem" kelimesini daha az, "bedel" kelimesini daha çok kullanacağım.
— Neden?
— Çünkü bu gece öğrendiğim tek şey şu: erdem, bedeli olmayan bir kelime olarak kalıyor.
Kapı kapandı.
Ve ben — yazar — salonda tek başıma kaldım. On dokuz sahne boyunca konuklarımı ben çağırdım, ben oturttum, ben konuşturdum. Bu akşam tek bir şey yapabildim: masaya bir kadeh koydum ve içmedim.
O kadeh, ikinci cildin son eşyasıdır. Üçüncü ciltte ilk eşya olarak yine masada olacak.
Ve on sekizinci itirafım: bu cildin başlığını da ben koydum. "Erdem ve Kader." İkisini yan yana koymak bir iddiaydı; cilt boyunca bu iddiayı savunamadım. Ama altına imzamı attım. Bu kitapta öğrendiğim tek şey buysa, o da bir şeydir: savunamadığımız cümlenin altına imza atmak da bir cümledir.
Kaynak Notları — bu bölümün belgeleri
1. Sahnenin türü. Uygulama: Bu bir kapanış sahnesidir: yeni olgu sunmaz, cildin cevabını verir. Cevap anlatıcınındır; kitabın hükmü değildir. Okur katılmak zorunda değildir.
2. Cildin sorusu. Uygulama: "İnsan kendi hayatının yazarı mı?" sorusu II. cildin ana sorusudur (bkz. cilt taslağı). Sahne üç cevabı denedi ve üçünü de yetersiz buldu; bu, sorunun kapandığı anlamına gelmez.
3. Verilen cevap. Yorum: "Yazar değil, sahip olabilir" ayrımı bu kitabın tezidir; felsefe tarihinde yerleşik bir görüş olarak sunulmamalıdır. Dayanağı, cilt boyunca toplanan altı kader türü ve "red" başlığıdır (Sahne 17).
4. İmza. Uygulama: Metnin sonundaki imza gerçektir ve yazara aittir (blogda her bölümde bulunur). Bu bölümde imza, aynı zamanda bir argümanın parçası olarak anılır: kitapta yazara ait olan tek şey imzadır, gerisi kaynaklıdır.
5. Üç soru. Uygulama: Bu sorular, on altıncı sahnede kehanetler için verilen ölçütün (tarih / bedel / dışladığı şey) okurun kendi cümlelerine uygulanmış hâlidir. Yeni bir ölçüt değildir.
6. Konukların çıkışı. Olgu: "Kral cezasını geri aldı" (Sophokles, Antigone), "kâhin adı olmadığı için çağrılmadığı yerde kaldı" (Sahne 13), "toprağı masaya döktü" (Sahne 3), "bacağını uzatıp geri çekti" (Sahne 4 ve 6), "boş ilk sayfayı gösterdi" (Sahne 14), "tebeşirini bıraktı" (Sahne 15), "tezgâhını topladı" (Sahne 16). Uygulama: Bunlar önceki sahnelerin kurmaca hareketlerine yapılan göndermelerdir.
7. Sessiz tanık. Olgu: Delfi kâhinlerinin kendi ağzından çıkmış, günümüze ulaşmış bir cümle yoktur (bkz. Sahne 19 ve 13).
8. Kadeh. Uygulama: Kadeh bir simgedir; bir dinî ya da kültürel uygulamaya gönderme yapmaz. Garsonun onu içmesi kurmacadır.
9. "Erdem" ve "bedel". Yorum: "Erdem, bedeli olmayan bir kelime olarak kalıyor" cümlesi bir özeleştiridir: cilt, erdem üzerine konuşurken çoğu zaman bedeli görünmez bıraktı. Bu, bir sonraki cildin yönünü de belirler.
10. Borçların durumu. Olgu: Cildin 12. sahnesinde listelenen borçlardan ikisi bu ciltte kapatıldı: konuk dosyaları yazıldı (14 dosya) ve kaynak kataloğu oluşturuldu. Kapanmayan borç: Türkçe baskı künyeleri (yayınevi, çevirmen, yıl) hâlâ eksik. Yayına bu eksikle devam edildi; bu satır, borcun açık olduğunu kayda geçirir.
11. Kurmaca çerçeve. Uygulama: Salon, kadeh, garson ve bütün diyaloglar kurmacadır. Hiçbir cümle gerçek bir kişiye atfedilmemelidir.
12. Cildin kapanışı. Uygulama: Bu bölümle II. cilt ("Erdem ve Kader", 20 sahne / 5 perde) tamamlanır. Sonraki cilt için kalan eşya: masadaki kadeh. Yön: erdem yerine bedel.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder