BU SAYFA
Garson sordu: bu akşam hangi cümle belgeydi, hangisi yorumdu?
Haklı bir soruydu; çünkü on bir sahne boyunca üç tür cümle yan yana durdu ve ben onları her bölümün sonunda ayrı ayrı işaretledim, ama hiçbir yerde bir arada göstermedim. Bu sayfa onun için var.
Bir kitap, neyi sakladığıyla değil, neyi ayırmadığıyla zayıflar. Ben karıştırmamak için yazıyorum.
GECE
On bir sahne. Beş perde planının üçüncüsü bu sayfayla kapanıyor.
Bu on bir sahnede söz alan konukların çoğu bir metinden geldi; biri ise hiçbir metinden gelmedi, tamamen uyduruldu — pazarcı. Salonda konuşanların hepsi ölmüş insanlar ya da kurmaca kişilerdi. Yaşayan hiçbir yazar salonda konuşmadı; yaşayan bir yazarın görüşü gerektiğinde yalnızca metniyle, yani karakteri üzerinden geldi.
İki konuk salonda hiç konuşmadı, yalnızca defterden okundu: Eyüp ve okçu. İkisi de kutsal metin kişisi; ikisi de kendi inancının sahibi olarak, bir başkasının ağzından yorumlanmadan verildi. Üç ses (kâhinler) hiç beden olmadı. Koro bir kez konuştu ve kendi işini sorguladı.
Ve bu on bir sahnede dokuz itiraf yaptım. Bu, planlanmış değildi; sayı böyle çıktı.
DOĞRULANDI ✓
— Sophokles'in Kardeşin Cesedi'ne konu olan oyunu yaklaşık MÖ 441'de sahnelendi; iki kardeş, bir ferman, gömülmeyen bir ceset ve taşlanma cezası metinde vardır.
— Kâhin (Teiresias) ile kız (Kassandra) iki ayrı oyundan; Kassandra'nın oyunu MÖ 458'de sahnelendi.
— Oidipus'un gözlerini iğnelerle açma sahnesi metinde yaklaşık 1268–1285. dizelerdedir.
— Epiktetos yaklaşık MS 50'de Hierapolis'te köle olarak doğdu; Epaphroditos'un kölesiydi; azat edildi; filozoflar Roma'dan çıkarıldıktan sonra Nikopolis'te ders verdi ve orada öldü.
— El Kitabı'nın 1, 5, 8, 9, 17 ve 43. bölümleri ile Söylevler I.1, I.12, I.16 ve IV.1 numaralı bölümleri sahnelerde kullanıldı; hepsi metinde vardır.
— Sokrates'in davası MÖ 399'da görüldü. Ceza aşamasında ödül önerdi; Delos gemisi yüzünden ceza yaklaşık bir ay gecikti; kaçmayı, yanlışı yanlışla ödememek ilkesiyle reddetti.
— Roma hukukunda satıcı, malın kusurunu bildirmek zorundaydı (Digesta 21.1); garantisiz satışta keçe başlık kullanılırdı.
— Konuşmalar 17.2, 15.39, 7.7, 6.21, 7.8 ve 2.15 numaralı bölümler sahneye kondu; hepsi metinde vardır.
— Bhagavadgita, Mahabharata'nın altıncı kitabının içinde yer alır; "savaşmayacağım" cümlesi 2.9'da, eylemin meyvesine dair cümle 2.47'de, kendi görevine dair cümle 18.47'dedir.
— Medea MÖ 431'de sahnelendi ve üçüncülük aldı; çocukların ölümü oyunda sahne dışında geçer.
— Makbet oyunu yaklaşık 1606'da yazıldı; kaynağı Holinshed'in kroniğidir; tarihî Makbet on birinci yüzyılda yaşadı ve tahta bir savaş kazanarak çıktı.
— Fuzûlî yaklaşık 1483–1556 arasında yaşadı; hikâyeyi on altıncı yüzyılın ortasında Türkçe yazdı.
ŞÜPHELİ ⚠
— Kardeşin Cesedi'ne konu olan oyunun tarihi: MÖ 441 yaygın kabuldür, ama 442–440 aralığı da verilir.
— Aynı oyunda cezanın taşlanmadan kaya mezarına dönüşmesi: metnin kendi içinde tartışmalı bir ayrıntı; bunun yazarın bilinçli düzeltmesi mi, metin aktarımından mı kaynaklandığı kesin değil.
— Epiktetos'un topallığının sebebi: bir kaynak efendisinin bacağını kırdığını aktarır, bir başkası romatizma der. Sahne bunu hikâye etmedi.
— Sokrates davasında oy sayısı: 280–221 rakamı bir kayıt değil, metindeki bir imadan çıkarılmış tahmindir.
— Konfüçyüs cümlelerinin hepsi Türkçe yeniden söylemedir; birebir çeviri değildir. "Bir demet kuru et" ifadesinin ücret mi armağan mı olduğu tartışmalıdır.
— Bhagavadgita'nın tarihi geniş bir aralıkta tartışılır.
— Gandhi'nin savaş alanını iç âlem olarak okuması bir yorum geleneğidir; metnin kendi cümlesi değildir.
— Keçe başlığın pazarda "garantisiz mal", törende "azatlı" anlamına gelmesi iki ayrı uygulamadır; sahne bunları bilerek yan yana koydu ve bunu yorum olarak işaretledi.
— Eyüp kitabının tarihi ve yazarı bilinmiyor; "sabır" vurgusunun kitabın tamamını temsil ettiği tezi benim yorumum.
— Fuzûlî'nin en çok anılan beytinin eserin hangi bölümünde geçtiği kaynaklara göre değişiyor.
— Medea'da kaçışın bir sahne makinesiyle canlandırıldığı yaygın bir varsayımdır; kesin değildir.
REDDEDİLDİ ❌
Bu on bir sahnede kullanmadığım, kullanmayı reddettiğim şeyler:
— Oy sayısı 280–221: kayıt değil, tahmin. Sahnede sayı verilmedi.
— "Aristoteles bu oyunu gelmiş geçmiş en büyük tragedyadır diye anar": bu cümlenin tam biçimi doğrulanamadı. Kaynak notunda ❌ ile duruyor, sahnede konuşulmadı.
— "Epiktetos'un bacağı efendisi tarafından kırıldı": tek bir kaynağa dayanan bir aktarım; olgu gibi yazılmadı.
— Eyüp'ün duasının sahneye konması: dinî bir sahne kurmamak için reddedildi; yalnızca kaynak notunda anıldı.
— Medea'da olayın anlatılması: yöntem, an, sonuç ve haberci anlatımı bilerek yazılmadı.
Bunlar "yanlış" oldukları için değil, doğrulanamadıkları ya da gösterilmemeleri gerektiği için dışarıda kaldı.
DÜZELTİLEN
Bu cilt içinde kendi hatamı iki kez düzelttim; ikisini de yazıyorum.
— Birinci hata: Bir sahnede "kırk iki bölümlük kitabın otuz dokuzu kavga" dedim. Bu bir fazla iddiaydı; sayıyı metinden tek tek çıkarmadım. "Neredeyse hepsi" olarak düzeltildi.
— İkinci hata: Yayın denetiminde "sayfada 12 başlık var, pakette 10" diye bir tutarsızlık gördüm ve iki cilttir peşindeydim. Sebebi şuymuş: aradığım dizge pakette 12 kez geçiyor; 10'u gerçek başlık, 2'si stil sayfasındaki kural. Yani hata bende, metinde değil. Ölçüt değişti.
BORÇ
Bu sayfanın en önemli kısmı burası. On bir sahne sonunda kapanmamış işler:
— Türkçe baskı künyeleri. Sophokles, Euripides, Platon, Epiktetos, Konuşmalar, Bhagavadgita, Shakespeare ve Fuzûlî için yayınevi, çevirmen ve yıl hâlâ eksik. Her bölümün kaynak notunda bu eksik ⚠️ ile duruyor. Yayına böyle devam ediyorum; ama borç kapanmadı.
— Konuk dosyaları. Mimari notta her A kademesi konuk için bir dosya sözü verdim. On bir sahne sonunda tek bir dosya yazmadım. Bu, plana uymayan gerçek bir eksik.
— Kaynak kataloğu da boş. Bölüm sonlarındaki notlar birikiyor ama tek bir katalogda toplanmadı.
— Bu cildin sahneleri için blogda bir "bütün sahneler" sayfası yok; okuyucu ancak seri etiketinden yürüyebiliyor.
Bunları üçüncü perdenin sonunda değil, cildin sonunda kapatmayı deneyeceğim. Kapatamazsam, burada yazdığı gibi açık kalacak.
GARSONUN ÜÇ CÜMLESİ
Garson üç kâğıt getirdi; üstünde bu ciltten üç cümle yazılıydı. Hangisi hangisi, diye sordu.
Birinci. "Elleri topraklı bir kız geldi ve yalnızca dinlenmek istedi."
Bu bir kurmacadır. Bir konuğun o gece ne yaptığı hiçbir yerde yazmıyor; bu sahneye benim koyduğum bir ayrıntı.
İkinci. "Yaklaşık MÖ 441'de sahnelenen oyunda kral, kızın diri diri bir kaya mezarına kapatılmasına hükmeder."
Bu bir belgedir. Oyunun metninde vardır; yeri kaynak notunda.
Üçüncü. "Kral, kendi cezasını değiştirerek aslında kendinden şüphe ediyordu."
Bu bir yorumdur. Metinde böyle bir cümle yok; bu benim okumam. Ve yanlış olabilir.
Garson kâğıtları topladı.
— Hepsi bu mu? dedi.
— Hayır, dedim. Bir de dördüncüsü var: "İnsan kendi hayatının yazarı mı?" Bu bir sorudur ve on bir sahnedir cevaplanmadı. Cevaplanmayacaksa, bunu da bilerek yapıyoruz.
SORU
Kader hakkında hangi sözler doğrulanabilir?
Ve bir cevap denemesi: kaderin kendisi hakkında neredeyse hiçbiri. Doğrulanabilen şey, insanların kader hakkında ne söylediği, ne zaman söylediği ve hangi metinde yazdığı. Gerisi — yani neden böyle olduğu — bizim kurduğumuz bir cümle.
Ve bir soru daha: bir kitap, cevaplayamadığı soruları saydığı sürece mi dürüst olur — yoksa o sayım da bir süs mü?
Kaynak Notları — bu bölümün belgeleri
1. Sayfanın türü. Uygulama: Bu bölüm bir sahne değil, cildin yarısında tutulan bir hesap sayfasıdır. I. ciltte de benzer bir sayfa vardı; ikisi aynı işlevi görür. Bu sayfada konuk konuşmaz, olay olmaz.
2. Kapsam. Olgu: Bu sayfa II. cildin ilk on bir sahnesini kapsar; on ikinci sahne bu sayfadır ve üçüncü perde burada kapanır. Not: Perde planı: I. perde 1–4, II. perde 5–8, III. perde 9–12, IV. perde 13–16, V. perde 17–20.
3. Doğrulanan maddeler. Kaynak: Her madde, ilgili sahnenin kaynak notunda tek tek gösterilmiştir; burada toplu olarak yalnızca başlıkları verildi. Ayrıntı ve dizeler için o bölümlere bakılmalıdır.
4. Şüpheli maddeler. Uygulama: ⚠️ işaretli maddeler sahnelerde "olgu" olarak değil, "aktarılan görüş" ya da "tartışmalı" olarak verildi. Bu sayfa, o işaretlerin bir listesidir.
5. Reddedilen maddeler. Uygulama: ❌ işaretli maddeler iki sebeple dışarıda kaldı: doğrulanamadıkları için ya da gösterilmeleri sakıncalı olduğu için. İkisi aynı şey değildir; liste bunu ayırıyor.
6. Düzeltmeler. Olgu: Bu ciltte iki düzeltme yapıldı: (a) bir bölümde sayısal bir iddia fazla kesin verilmişti, "neredeyse hepsi" biçiminde yumuşatıldı; (b) yayın denetiminde sayılan dizgenin bir stil kuralıyla çakıştığı fark edildi ve ölçüt değiştirildi. Not: ⚠️ Denetim hatası metne yansımadı; yalnızca denetim yöntemini düzeltti.
7. Borç listesi. Uygulama: Künye eksikleri (Sophokles, Euripides, Platon, Epiktetos, Konuşmalar, Bhagavadgita, Shakespeare, Fuzûlî), konuk dosyaları ve kaynak kataloğu bu cildin sonuna kadar kapatılmaya çalışılacak. Kapatılamazsa bu sayfada açıkça yazılı kalacak.
8. Üç cümlelik ayrım. Uygulama: Sayfadaki üç kâğıt örneği, cildin yöntemini göstermek için kurulmuş bir alıştırmadır. Birinci cümle kurmaca, ikinci belge, üçüncü yorumdur; dördüncüsü ise cevaplanmamış bir soru.
9. Kurmaca çerçeve. Uygulama: Garsonun kâğıt getirmesi ve bu sayfanın "o gece" yazılması kurmacadır. Sayfanın içindeki olgular ve eksikler ise gerçektir.
10. Dördüncü perdeye. Bir sonraki perde, kâhinler ve makineler üzerine: bir kâhin kurumu, bir tarih felsefecisi, iki fizikçi ve bir kehanet endüstrisi. Cildin son perdesi ise hesap sormakla geçecek.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder