TEKERLEK
Salona girmeden önce sesi duydum.
Bir tekerlek sesi. Taşta gıcırdayan, ağır, düzenli: gıcırt — gıcırt — gıcırt. Kapıyı açtım, koridora baktım. Kimse yoktu. Ses salonun içindeydi.
Köşede, duvara yaslanmış bir araba tekerleği duruyordu. Tahtadan; demir çemberi aşınmış, ispitleri hafifçe çarpık. Dönmüyordu. Ama ses, dönüyormuş gibi geliyordu.
Masaya bir yay koydum. Kırık değil; sağlam, temiz, kirişi gevşetilmiş bir yay. Yere düşmüş gibi değil, bırakılmış gibi duruyordu. Bu akşam bu salonda bir konuk oturmayacaktı; onun yerine iki nesne duracaktı: tekerlek ve yay.
Defteri açtım.
Belge. Konuşacağımız metin, çok büyük bir destanın içinde küçük bir bölümdür: iki ordu karşı karşıya gelmiş, savaş başlamak üzeredir. Metnin tarihi tartışmalıdır; bugünkü biçimine yaklaşık milattan önce son yüzyıllar ile milattan sonra ilk yüzyıllar arasında ulaştığı kabul edilir.
Belge. Savaşan taraflardan birinin en büyük okçusu, arabasında durur ve karşı saflara bakar. Orada kendi hocalarını, amcalarını, kuzenlerini görür. Yayını bırakır.
Belge. Ve tek bir cümle söyler: savaşmayacağım. Sonra susar.
Defteri kapattım. Tekerlek gıcırdadı.
SEBEP
Salondaki konuklardan biri sordu:
— Neden savaşmıyor?
Defteri yeniden açtım.
Belge. Sebepleri sıralanır: akrabasını öldürmek istemez; bu savaştan sonra ailelerin bozulacağını, soyun karışacağını söyler; kazanmanın da kaybetmenin de ona bir şey getirmeyeceğini söyler. Ağlar; elleri titrer; yayı tutamaz.
Belge. Metnin anlatıcısı onun halini şöyle tarif eder: gözleri yaşla dolu, şaşkın, kederli.
— Bu, dedi o konuk, merhamet.
— Öyle görünüyor, dedim.
— Merhamet kötü müdür?
— Metin, dedim, tam bu soruyla başlıyor. Ve cevabı rahatlatıcı değil.
ARABANIN SÜRÜCÜSÜ
Belge. Arabada bir sürücü vardır ve o konuşmaya başlar. İlk söylediği şey teselli değildir: kederlenmemesi gereken şeyler için kederlendiğini söyler.
Belge. Sonra şunu söyler: beden ölür, ama bedendeki asıl olan ölmez; sen öldürdüğünü sandığın kişiyi öldürmüyorsun.
Belge. Sonra göreve gelir: okçunun kendi işi savaşmaktır; kendi görevini yapmak, başkasının daha iyi yaptığı bir görevi yapmaktan üstündür.
Belge. Ve en çok anılan cümle gelir: eyleme hakkın var, eylemin meyvesine hakkın yok. Sonucu bırak, işi yap.
Defteri kapattım. Salonda kimse konuşmadı.
— Yani, dedim, metin okçuyu haklı bulmuyor.
— Haklı bulmuyor, dedi. Merhametini bilgisizlik sayıyor.
İKİ OKUMA
— Ama, dedi o konuk, bu metni yüzyıllardır milyonlarca insan okudu. Hepsi savaşa mı gitti?
— Hayır, dedim. Bu yüzden defteri iki kez açacağım.
Belge. Birinci okuma, metni olduğu gibi okur: bir savaş alanı, bir savaşçı, bir görev. Bu okumada okçunun reddi bir yanılgıdır; metnin kendisi de bunu söyler.
Belge. İkinci okuma, metni bir benzetme olarak okur: savaş alanı insanın kendi içidir; karşı safta duran akrabalar, insanın kendi arzuları, korkuları, alışkanlıklarıdır. Bu okumada "savaşmak", kendi içindeki yanlışla mücadele etmek anlamına gelir. Bu okumanın en ünlü savunucusu, yirminci yüzyılda bu metni şiddetsizlik öğretisinin kaynaklarından biri sayan Hintli bir siyasetçiydi.
— Hangisi doğru?
— İkisi de metnin içinde değil, dedim. İkisi de metnin okunuşu. Birincisi kelimeye bakar, ikincisi ihtiyaca.
— Bir şey soracağım, dedi o konuk. Benzetmeli okuma, metni sevmek için mi icat edildi? Yani metnin en sert cümlesini kabul etmek zor olduğu için mi?
Bir an durdum.
— Kısmen evet, dedim. Bir metni sevip onun en sert cümlesini kabul etmek zor. Benzetme bir çıkış kapısı. Ama şunu da söyleyeyim: kapıdan çıkan kişi, metni terk etmiş olmuyor. Bazen metni taşıyabilmek için onu başka bir eve taşımak gerekiyor.
Tekerlek, o anda, ilk kez durdu.
— O zaman, dedi o konuk, ben şunu soracağım: okçu o gün yayı bırakmasaydı, metin olmayacaktı. Merhameti olmasaydı, sorusu da olmayacaktı. Neden o zaman metin merhameti yanılgı sayıyor?
Defteri kapattım.
— Çünkü, dedim, metin merhameti değil, merhametle ne yapacağını bilmemeyi yanılgı sayıyor.
SES
Sonra ses geldi.
Nereden geldiğini bilmiyorum; kapıdan değil. Sanki bir tekerleğin içinden, ya da defterin sayfalarının arasından. Ne bir yüz, ne bir gövde, ne bir gölge. Yalnızca bir ses; sakin, yorgun, çok uzaktan.
— Ben, dedi, o gün yayı bırakan adamım. Ama benim adımı bu salonda anmayın; benim adım, benim hikâyemde bir savaşçının adıdır. Siz benim adımı anarsanız, benim yayımı da anarsınız.
Salonda kimse cevap vermedi.
— Ben size bir şey söyleyeyim, dedi ses. Ben o gün savaşmamayı seçmedim. Ben o gün hiçbir şeyi seçemedim. Ellerim titriyordu; yay elimden kaydı. Buna karar denmez.
— Peki sonra? diye sordum.
— Bana, dedi ses, "senin görevin bu" dendi. Ben o gün kime soracağımı bilmiyordum: görevimi bana söyleyen ses, benim kendi sesim miydi, yoksa arkamda duran düzenin sesi mi? Bu soruyu sormadan yayımı aldım.
— Sonra?
— Sonra, dedi ses, bana bir şey anlatıldı. Ve ben dinledim. İşte benim hikâyem bu: bir adamın elinden yayı düşüyor, sonra biri ona evrenin düzenini anlatıyor, sonra o adam yayını alıp savaşıyor.
— Yani, dedim, reddetmediniz.
— Reddettim, dedi ses. Sonra reddetmeyi bıraktım.
Ses bir an sustu. Sonra ekledi:
— Ve şunu sorun kendinize: benim reddim bir erdem miydi, yoksa korkumun bana uydurduğu bir kelime miydi? Ben bunu hiç bilemedim. Siz de bilmeyin. Bilmeyin; ama sorun.
EV SAHİBİNİN SEKİZİNCİ İTİRAFI
Kalemi elime aldım.
— Sekizinci kez, dedim, kendi adıma konuşuyorum. Ve bu kez kısa olacak.
Tekerleğe baktım.
— Ben, dedim, bu metindeki "savaşmayacağım" cümlesini yıllarca şiddetsizlik adına okudum. Alıntı yaptım. Paylaştım. O cümleyi bir afiş gibi kullandım.
Salonda bir kıpırdanma oldu.
— Ama o cümle metinde bir çöküş cümlesidir, bir öğreti cümlesi değil. Metin o cümleyi yazan adama kitabın geri kalanında karşı çıkar. Ben o cümlenin arkasını okumadım; çünkü önü hoşuma gidiyordu.
Ses, uzaktan, çok hafif bir şey söyledi; duyulmadı.
— İkinci itirafım da şu, dedim. Aynı metnin öteki cümlesini — "görevini yap" — kendime rahatlatıcı olarak kullandığım da oldu. Bir işi yapmak istemediğimde, ona görev dedim. Bir insanı kırdığımda, ona düzen dedim.
Kalemi bıraktım.
— İki cümleyi de yanlış kullandım, dedim. Biri benim romantizmemdi, öteki benim bahanem.
YAY VE TEKERLEK
Salonda iki nesne kaldı: yay ve tekerlek.
Yay masadaydı; bırakılmış gibi duruyordu, kırık gibi değil. Kirişi gevşekti; bir yayın kirişi gevşetildiğinde artık silah değildir, bir çubuktur. Ona dokundum. Tahta sıcaktı.
Tekerlek köşedeydi; dönmüyordu, ama üstündeki demir öyle aşınmıştı ki, dönmenin izi hâlâ üstündeydi.
— Bir soru, dedi konuklardan biri. Bir yayı bırakmakla bir yayı kırmak arasındaki fark nedir?
— Bırakılan yay, dedim, geri alınabilir. Kırılan yay alınamaz. Ama ikisi de bir karar.
— Sizin okçunuz hangisini yaptı?
— Önce bıraktı, dedim. Sonra aldı geri.
Kalabalık dağıldı. Salonda kimse kalmadı. Kapı açık kaldı ve koridordan gelen tek şey, uzakta duran bir tekerleğin gıcırtısıydı.
Yarın bir kadın gelecek. Elinde bir kumaş parçası olacak ve bir kapıdan geçmeyi reddedecek. Bu sahnede olduğu gibi, onun hikâyesinde de gösterilmeyecek bir şey var — ama bu kez, onu göstermemek için değil, onu göstermenin bir işe yaramadığını bildiğim için göstermeyeceğim.
SORU
Öldürmemeyi seçmek erdem mi, kaçış mı?
Ve bir soru daha: bir metin "senin görevin bu" dediğinde, o görevi kim yazmıştır — sen mi, seni yetiştiren düzen mi, yoksa seni o düzende tutmak isteyen biri mi?
Kaynak Notları — bu bölümün belgeleri
1. Metin ve yeri. Olgu: Söz konusu metin, çok büyük bir destanın (Mahabharata) içinde bir bölümdür: destanın altıncı kitabının içinde, yaklaşık 25–42. bölümler arasında yer alır. Yedi yüz kadar dizeden oluşur; bir savaşçı ile arabacısı arasında geçen bir diyalogdur. Kaynak: Mahabharata, Bhishma Parva; metnin kendi yapısı.
2. Tarih. Olgu: Metnin bugünkü biçimine ulaşması yaklaşık MÖ 5. yüzyıl ile MS 2. yüzyıl arasına yerleştirilir; birçok araştırmacı bugünkü biçimi için daha geç bir dönemi (Gupta dönemi civarını) işaret eder. Kaynak: Metin tarihi üzerine girişler. Not: ⚠️ Tarih tartışmalıdır; sahne kesin bir yıl vermedi.
3. Sahne. Olgu: İki ordu savaş alanında karşı karşıyadır. Savaşçı, karşı safta hocalarını, amcalarını, kuzenlerini görür; yayını bırakır ve savaşmayacağını söyler. Kaynak: Metin, 1. bölüm. Uygulama: Bu sahne o savaş alanını kurmadı: ordu, kan, ölü, silah sesi yok. Sahneye yalnızca bir tekerlek ve bir yay girdi.
4. "Savaşmayacağım." Olgu: Savaşçı, savaşmayacağını söyledikten sonra susar; metnin bu bölümü bir sessizlikle biter. Kaynak: Metin 2.9. Not: Bu sessizlik, sahnenin "ses" bölümünün dayanağıdır.
5. Reddin sebepleri. Olgu: Akrabasını öldürmek istemez; ailelerin bozulacağını, soyun karışacağını söyler; kazanmanın da kaybetmenin de ona bir şey getirmeyeceğini söyler. Bedeni titrer, yayı tutamaz. Kaynak: Metin 1.28–46. Not: ⚠️ Bu sebeplerin hangisinin "merhamet", hangisinin "korku" olduğu metin içinde de tartışmalıdır; sahne bunu açık bıraktı.
6. Arabacının cevabı. Olgu: Arabacı üç şey söyler: (a) kederlenmemesi gereken şeyler için kederleniyor; beden ölür, bedendeki asıl olan ölmez; (b) kendi görevini yapmak, başkasının daha iyi yaptığı görevi yapmaktan üstündür; (c) eyleme hakkın var, meyvesine yok. Kaynak: Metin 2.11, 2.47, 18.47 (ve 3.35). Not: Cümleler Türkçe yeniden söylemedir; birebir çeviri değildir. ⚠️
7. Metnin okçuya hükmü. Olgu: Metin, savaşçının reddini bir erdem olarak sunmaz; onun kederini "bilgisizlik" olarak nitelendirir. Kaynak: Metin 2.11 ve devamı. Not: Bu, metnin kendi beyanıdır; sahnenin yorumu değil.
8. İki okuma. Yorum: (a) Düz okuma: savaş alanı gerçek bir savaş alanıdır, görev gerçek bir görevdir. (b) Benzetmeli okuma: savaş alanı insanın içidir. İkinci okumanın yirminci yüzyıldaki en etkili savunucusu, bu metni bağımsızlık mücadelesinde şiddetsizliğin kaynağı sayan Hintli siyasetçidir. Kaynak: Metnin yorum tarihi; ilgili siyasetçinin yazıları. Not: ⚠️ Her iki okuma da metnin kendisinde açıkça yazmaz; birer okuma geleneğidir.
9. Ses. Uygulama: Sahnedeki ses, okçunun adı anılmadan konuşturulmasıdır; bir metin kişisi olduğu için sahnede beden olarak görünmedi, doğrudan replik taşımadı, yalnızca alıntılanan bir sesten ibaret kaldı. 8 Kasım kararı gereği kutsal metin kişileri sahnede konuşmaz; bu bölümde okçunun sözleri defterden okunan metne dayanır, araya giren cümleler kurmacadır ve bunu okur bilmelidir. ⚠️
10. "Görev" sorunu. Yorum: Sahnedeki "o görevi kim yazmıştır" sorusu bir yorumdur ve metnin doğrudan sorusu değildir. Dayanağı, görev kavramının bu metinde doğuştan gelen bir konuma bağlanmasıdır; bu bağ, modern okuyucu için en tartışmalı noktadır. Sahne bu bağı savunmadı, yalnızca soru olarak bıraktı. ⚠️
11. Şiddetin gösterilmemesi. Uygulama: Sahnede savaş, ölüm, yara, kan, silah kullanımı yoktur; yay kirişi gevşetilmiş bir çubuk olarak durur.
12. Bir sonraki sahne. Bir sonraki konuk bir kadındır ve bu kez bir kapıdan geçmeyi reddeder. Ondaki şiddet de gösterilmeyecek; ama bu kez gerekçe başkadır: gösterilmeyen şey, gösterildiğinde öğretici olmaz.
13. Ev sahibinin itirafı. Yorum: Sekizinci itiraftaki "o cümleyi afiş gibi kullandım" sözü, metin içi bir itiraftır; gerçek kişiler hakkında bir iddia değildir. ⚠️
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder