SENET
Masanın üstünde dört şey vardı: bir kadeh, bir taş, bir somun ve şimdi bir kâğıt.
Kâğıt katlanmıştı; üstünde kırmızı bir mühür. Mührün kenarı çatlamış.
Garson eline aldı, tarttı — bir kâğıdın tartılabilir bir ağırlığı varmış gibi.
— Bu ne? diye sordu.
— Bu cildin üçüncü tür bedeli, dedim. Birincisi kanla ödendi, ikincisi minnetle. Bu, yazıyla ödeniyor.
ÜÇ BİN DUKA
Venedik. Bir tüccarın gemileri yolda; parası yok. Bir başkasından borç istiyor.
Ödünç veren adam bir şart koyuyor: para zamanında gelmezse, alacaklı borçlunun vücudundan bir parça alacak. Nereden ve nasıl alacağını da kendisi seçecek.
Borçlu kabul ediyor.
Ve ödünç veren adam, o şartı yazarken bir şey ekliyor: bunun neşeli bir şaka olduğunu söylüyor.
— Neşeli bir şaka, dedi garson.
— Evet, dedim. Ama şunu unutmayın: şakayı yapan, yazıya geçmiş olan. Ve yazı, şakayı hatırlamıyor.
TÜKÜRÜK
Konuk salona girdiğinde kimse ona yer göstermedi; kendi çekti.
Onu tanıtmadan önce bir şeyi söylemem lazım, çünkü sözleşmenin önüne bir sahne var.
O kâğıt imzalanmadan önce, bu adam şehirde yaşayan bir azınlıktandı. Metin bunu açıkça gösteriyor: borç isteyen adam, daha önce onu aşağılamış, üstüne tükürmüş, köpek diye çağırmış.
Yani sözleşme, eşit iki insan arasında imzalanmıyor. Sözleşme, bedeli önceden ödenmiş bir adamla imzalanıyor.
— O hâlde, dedi garson, sözleşme bir intikam mı?
— Belki, dedim. Ama şunu da unutmayın: en ağır intikam, yazıya geçmiş olandır.
GÖZLER
Konuk ilk kez konuştuğunda sesi yükselmedi. Bunu özellikle yazıyorum: sesi yükselmedi.
Oyunun en ünlü konuşmasında, kendisine yapılanları sıralar ve şunu sorar: bir insanın gözleri, elleri, acıları, hastalıkları varsa — onu insan yapan her şey aynıysa — neden ona farklı davranılır?
Ve sonra bir şey daha söyler; bu, sahnenin bütün ağırlığını taşır: kendisine öğretilen şeyi uygulayacağını söyler. Yani şiddeti, şehirden öğrendiğini.
Salonda kimse alkışlamadı. Bu, alkışlanacak bir cümle değil; hesabı sorulacak bir cümle.
MAHKEME
Kâğıt günü gelince mahkemeye gidiyor.
Ve mahkemede şu oluyor; bunu adım adım yazacağım, çünkü bu cildin en önemli mekaniği burada.
Bir. Alacaklı, sözleşmenin aynen uygulanmasını istiyor. Harfiyen. Ne bir eksik, ne bir fazla.
İkinci. Hâkim rolünde bir kadın, önce merhametten söz ediyor: merhametin zorla alınamayacağını, gökten yağmur gibi düştüğünü söylüyor.
Üçüncü. Alacaklı merhameti reddediyor. Hukuku istiyor. Sözleşmeyi istiyor. Ve haklı: sözleşme onun.
Salonda bir uğultu oldu.
— Yani, dedi garson, hukuk kazandı.
— Hayır, dedim. Harf kazandı. İki kez.
AYNI SİLAH
Bu sahnenin tezi şu ve kısa:
Alacaklı kâğıda güvendi; çünkü kâğıt ona hak veriyordu. Ama kâğıdın bir de kendi mantığı var: yazılan şey, yazıldığı gibi okunur. Kâğıt, sahibini tanımaz.
Garson bunu bir cümleye indirdi: — Senedi yazan, senedin efendisi değil.
Konuk başını kaldırdı ve ilk kez bana baktı.
— Ben, dedi, adaleti istedim. Bana merhamet verdiler. Sonra merhameti reddedince, harfi verdiler. İkisi de benim değildi.
SÖZ VE SENET
— Bir şey soracağım, dedi garson. Bir söz vermekle bir senet imzalamak arasındaki fark ne?
Konuk cevap verdi: — Söz, iki kişi arasında kalır. Senet, üçüncü bir kişi için yazılır.
— Kim o?
— Mahkeme. Ya da zaman. Ya da ölüm. Siz öldükten sonra söz unutulur; senet kalır.
Garson: — Yani senet, sözün ölümsüzleşmiş hâli.
— Hayır, dedi konuk. Sözün cansızlaşmış hâli. Sözün içinde bir insan vardır; senedin içinde bir tutar.
Bunu masaya yazdım — mecazen. Ama haklıydı: elimizdeki kâğıtta bir insan yoktu; yalnızca bir miktar ve bir şart vardı. Ve şart, miktardan daha ağır çıktı.
İMZA
Sonra garson bana döndü.
— Siz imzalar mıydınız? dedi. Karşılığında bir parçanız rehin olsa?
— İmzalamam, dedim.
— Neden?
— Çünkü o şartı yazacak kadar kendimden emin değilim.
Konuk gülümsedi; ilk ve son kez.
— Ben de değildim, dedi. Ama benim başka seçeneğim yoktu. Sizinki tercih. İkimizin imzası aynı kâğıtta olsa bile aynı şeyi imzalamış olmazdık.
Salonda kimse itiraz etmedi. Çünkü herkes biliyordu: iki kişinin aynı kâğıda attığı imza, iki kişinin aynı riski taşıdığı anlamına gelmiyor.
BEDELİ YAZILAN
Mahkeme kararını da yazayım; çünkü bu cildin konusu bu.
Adam davayı kaybediyor. Malının bir kısmını bırakıyor. Ve — metin bunu açıkça söylüyor — hayatı bağışlanırken bir şart konuyor: dinini değiştirmesi.
Burada duracağım.
Bu bir mahkeme sahnesi değil; bir zemin sahnesi. Yani: şehir, bir insanı önce tükürükle, sonra kâğıtla, sonra afta fiyatlandırıyor. Her adımda bedel biraz daha yazıya geçiyor.
Ve o şart, o dönemin metniyle birlikte, bugün de tartışılan bir haksızlık olarak duruyor. Sahne bunu yumuşatmıyor.
KİM YAZDI
Garson, çatlamış mührü masaya bıraktı.
— Bir soru soracağım, dedi. Bu bedeli kim yazdı? Sözleşmeyi yapan mı?
— Hayır, dedim. Sözleşme yalnızca kaydetti. Bedeli yazan şehirdi: kimin sayılacağını, kimin sayılmayacağını belirleyen o sessiz defter.
— O defter nerede?
— Hiçbir yerde, dedim. Ve bu yüzden kimse onu mahkemeye veremiyor.
SORU
— Yazıya geçmiş bir bedel adaleti getirir mi? diye sordum.
Konuk cevap vermedi. Garson verdi:
— Sözleşme, imzalayanlar eşitse adalettir, dedi. Değilse, eşitsizliğin fotoğrafıdır.
Bunu beğendim, çünkü doğru: bir kâğıdın adaleti, kâğıdın kendisinde değil; iki tarafın elinde ne olduğunda.
Konuk kapıya yürüdü, sonra durdu ve bana bir şey söyledi:
— Bir gün beni seven bir okuyucu çıkacak, dedi. Ve o gün bir başkası beni bir canavar olarak okuyacak. İkimiz de aynı satırları okuyacağız.
— Evet, dedim.
— O zaman sizin işiniz zor.
Gitti.
O gece üçüncü itirafımı yaptım: bu cildin ilk üç sahnesinde konukların hepsi kaybetti. Kurban etti, borçlandı, mahkûm oldu. Ben farkında olmadan bir taraf tutuyorum: kaybedenlerin tarafını.
Ve bu bir tercih. Tercih olduğunu söylemem de bir borç.
Kaynak Notları — bu bölümün belgeleri
1. Oyun ve tarih. Olgu: William Shakespeare, Venedik Taciri (The Merchant of Venice), yaklaşık 1596–1598; 1598'de kayda geçti, 1600'de ilk baskısı yayımlandı. Uygulama: Sahne oyunun olay örgüsünü özetledi; uzun alıntı yapmadı, Türkçe cümleler yeniden söylemedir.
2. Sözleşme. Olgu: Oyunun birinci perdesinin üçüncü sahnesinde borç üç bin dukadır; ödenmezse alacaklı, borçlunun vücudundan bir parça alacaktır; nereden alacağını kendisi seçecektir. Alacaklı bu şarta "neşeli bir şaka" der.
3. Aşağılanma. Olgu: Aynı sahnede borç isteyen kişi, alacaklıya daha önce tükürdüğünü, onu aşağıladığını kendisi söyler. Yani sözleşme, geçmiş bir haksızlığın üzerine kurulur. Uygulama: Sahne bu sırayı korudu: önce aşağılanma, sonra kâğıt.
4. Konuşma. Olgu: Üçüncü perdenin birinci sahnesinde, kendisine yapılan haksızlıkları sıralayan ve "bir insanı insan yapan şeyler onda da yok mu?" diye soran konuşma yer alır; sonunda kendisine öğretilenin uygulanacağını söyler. Uyarı ⚠️: Sahne bu konuşmayı özetledi; birebir çeviri vermedi. Alıntı politikası gereği kısa tutuldu.
5. Mahkeme. Olgu: Dördüncü perdede hâkim kılığındaki bir kadın önce merhametten söz eder (merhametin zorla alınamayacağı, gökten inen yağmur benzetmesi), sonra sözleşmenin harfine dönerek alacaklının talebini etle sınırlar: kâğıtta kan yoktur. Uygulama: Sahne bu mekaniği adım adım verdi; şiddet gösterilmedi (iddia edilen hiçbir şey canlandırılmadı).
6. Karar. Olgu: Alacaklı davayı kaybeder; malının bir kısmını bırakır; canı bağışlanırken dinini değiştirmesi şartı konur. Uygulama: Sahne bu şartı açıkça haksızlık olarak andı; yumuşatmadı, mizah konusu yapmadı.
7. Yorum: kesinlik iki tarafı da keser. Yorum: Sahnenin tezi budur; oyunun kendi cümlesi değildir. Metin, iki tarafın da aynı harfçilikle hareket ettiğini gösterir; bundan çıkarılan hüküm yorumdur.
8. Yorum: sözleşme eşitsizliğin fotoğrafıdır. Yorum: Garsonun cümlesi sahneye aittir. Hukuk felsefesinde sözleşme adaletinin tarafların eşitliğine bağlı olduğu yaygın bir tartışmadır, ama bu cümle bir alıntı değildir.
9. Hassasiyet. Uygulama: Oyun tarih boyunca hem Yahudi düşmanlığını besleyen hem de onu eleştiren biçimlerde okunmuştur; bu tartışma sahnenin içinde kapatılmadı. Sahne hiçbir inancı küçümsemedi; dönemin haksızlığını haksızlık olarak kaydetti.
10. Din değiştirme şartı. Olgu: Metinde bu şart açıkça vardır. Uygulama: Bu, sahnenin en ağır maddesidir ve tarihî bir zorlama olarak anıldı; mizah, hafifletme ya da gerekçelendirme yapılmadı.
11. Kurmaca çerçeve. Uygulama: Mühürlü kâğıt, salon, garson ve bütün diyaloglar kurmacadır. Konuğun salondaki cümleleri oyunda yoktur; oyuna atfedilmemelidir.
12. Üçüncü itiraf. Uygulama: Anlatıcı, ilk üç sahnede kaybedenleri seçtiğini fark edip bunu bir tercih olarak işaretler. Bu, kitabın kendi seçkisine yönelik bir özeleştiridir.
13. Çıkış. Sıradaki sahne kapıda bekleyen adamla: bir ömür boyu bekleyip içeri girememenin bedeli.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder