EŞİK
Masanın üstüne bir taş koydum. Ama bu, geçen sahnelerdeki gibi bir ağırlık taşı değildi.
Bir eşik taşıydı. Ortası, yıllarca basılmaktan oyulmuş, çukurlaşmış.
Garson eğildi, çukura baktı.
— Bir insanın ayağı bu kadar zamanda ancak bu kadar aşındırır, dedi.
— Bir ömür, dedim.
TAŞRADAN GELEN
Bir adam taşradan geliyor. Bir kapıya varıyor. Kapı hukukun kapısı.
Kapıda bir bekçi var.
Adam izin istiyor.
Bekçi: "Şimdi olmaz," diyor.
Ve ekliyor: belki sonra. Belki hiç.
Adam oturuyor.
ÜÇ SALON
Bu sahnenin en çok atlanan ayrıntısı şu: adam içeri girmeyi hiç denemiyor.
Bekçi ona bir şey daha söylüyor: içeride salonlar var, salonların kapılarında başka bekçiler var, ve en içteki kapıya kendisi bile giremiyor.
Yani bekçi, kapının değil eşiğin efendisi. Elinde bir anahtar yok; elinde bir cümle var.
Adam bunu duyuyor ve oturuyor.
YILLAR
Adam orada yıllar geçiriyor.
Getirdiği her şeyi rüşvet olarak veriyor. Bekçi alıyor — ve alındıktan sonra hiçbir şey değişmiyor.
Adam bekçiye yalvarıyor. Bekçiyle konuşuyor. Kapının çevresinde yaşayan pirelerle bile konuşmaya başlıyor.
Gözleri zayıflıyor. Karanlıkta artık ışığı ayırt edemiyor.
Ve sonunda, ölmeden önce, hep sorması gereken soruyu soruyor: bu kapıya başkaları neden hiç gelmedi?
CEVAP
Bekçinin cevabı, bu cildin en ağır cümlelerinden biri:
Salonda kimse konuşmadı.
Garson ayağa kalktı, sonra tekrar oturdu.
— Yani, dedi, adam bir ömür bekledi ve o kapı zaten onunmuş.
— Evet.
— Ve kimse ona söylemedi.
— Söylendi, dedim. Bekçi ona hiç yalan söylemedi. "Şimdi olmaz" dedi. Hepsini doğru söyledi.
AÇIK KAPI
Şimdi sahnenin bıçağı.
Metnin bir yerinde açıkça yazıyor: kapı her zamanki gibi açık duruyor.
Adam kapının açık olduğunu görüyor. Yine de girmiyor.
O hâlde onu durduran şey kapı değil.
— Neydi? diye sordu garson.
— Bir cümle, dedim. "Şimdi olmaz." Ve arkasından gelen o küçük sessizlik.
SORULMAYAN SORU
Bir şey daha var; ve bu, bu cildin en pahalı cümlesi olacak.
Adam ömrü boyunca kapıda durdu ve tek bir soruyu hiç sormadı: "Bu kapı kimin?"
Kapıcıya sordu: içeride ne var? Başka kapıcı var mı? Ben ne zaman girebilirim? Ama "bu kapı kime ait" diye sormadı. Çünkü sormak, kapının kendisine ait olabileceğini düşünmeyi gerektirirdi.
Ve insan, kendisine ait olabilecek bir kapıyı, kilitli sanır.
Garson bir kâğıda yazdı; ne yazdığını göremedim.
— Bir soru ne kadar? dedi.
— Hiçbir şey, dedim.
— Peki sormamak?
— Bir ömür.
DENEY
Sonra bir deney yaptık; çünkü bu salon, anlatmayı değil göstermeyi seviyor.
Garson kapıya gitti. Kapı açıktı; koridor görünüyordu.
— İçeri girebilir miyim? diye sordu — kendine.
Ve kendine cevap verdi: — Şimdi olmaz.
Sonra geri geldi ve oturdu.
Salonda kimse gülmedi, çünkü herkes bu sahneyi tanıyordu: bu, her gün kendimize yaptığımız şey.
— Ne oldu? diye sordum.
— Hiçbir şey, dedi. Kapı açıktı. Ben yine de girmezdim.
— Neden?
— Çünkü içeri girmek için bir izin gerektiğine inanıyorum. Ve izni verecek kimse yok.
BEKÇİNİN BEDELİ
Bu sahnede bekçiyi kötü adam yapmayacağım; çünkü metin yapmıyor.
Bekçi de orada. Yıllarca orada. O da içeri girmiyor. Yetkisi, kendi eşiğinin uzunluğu kadar.
Ve bir şey daha: adamın getirdiği hediyeleri alıyor, ama onu içeri almıyor. Bu, bir rüşvetin bile işe yaramadığı bir düzen: paranın geçmediği yerde, tek geçer akçe zamandır.
— O zaman, dedi garson, iki adam da bekliyor.
— İki adam da bekliyor, dedim. Biri kapının önünde, öteki kapının yanında. Ve biri diğerine, kendi bekleyişinin sebebi olarak izin veriyor.
BEDEL
Bu cildin konusu bedel. O hâlde soru şu: bu adam ne ödedi?
Parasını ödedi, evet. Ama asıl ödediği şey yıllarıydı. Ve karşılığında aldığı şey bir şey değil, bir bekleyiş oldu.
Burada bir ayrım yapmak istiyorum, çünkü bu cildin en kolay yanlış anlaşılması burada:
Beklemek, hiçbir şey yapmamak değildir. Beklemek, bir şeyi yapmamak için gösterilen emektir. Ve bu emek, görünmediği için bedava sanılır.
Adam yıllarını harcadı. Kimse ondan almadı. Kendisi verdi.
Ve verdiği şeyin faturası hiçbir yerde yok; çünkü beklemenin makbuzu kesilmez.
BUGÜN
Garson, bu noktada o soruyu sordu; her akşam sorduğu soruyu.
— Bu adamın bugün bir karşılığı var mı?
— Var, dedim. Sıra numarası var. Başvuru formu var. "Değerlendirme sürecinde" diye bir cümle var.
Salonda birkaç kişi güldü; gülüş, tanıdık olduğu için çıktı.
— Ama bir fark var, dedim. Bugün bekleten kurum, bekleyenin adını bilmez. Oysa bu metinde bekçi adamın adını da bilmiyor — ve kapının onun için yapıldığını biliyor. Yani biliyor ve söylemiyor.
Bir de şu var: bugünün bekleten kurumu en azından bir tarih verir; "üç ay içinde". Bu metindeki bekçi tarih vermiyor. Tarihsiz bir söz, insanı yıllarca tutabilen tek şeydir.
Garson: — O zaman bu hikâye bugün daha mı kötü?
— Hayır, dedim. Daha dağınık. Kötülük bugün bir kapıda durmuyor; bir süreçte duruyor. Ve süreci kimse temsil etmediği için, kimseye kızamıyorsun.
SORU
— Beklemenin bedeli kimin hesabına yazılır? diye sordum.
Konuk cevap vermedi; konuşmadığı için değil, ömrü bittiği için. Masadaki eşik taşı onun yerine duruyordu.
Garson cevap verdi:
— Bekleyenin hesabına yazılır, dedi. Ama faturayı bekleten keser.
Bu cümleyi beğendim; çünkü doğru ve çünkü hiçbir mahkemede işlemiyor.
Ve o gece dördüncü itirafımı yaptım: ben de bu ciltte bir bekçiyim. Yirmi sahne var; her hafta bir tanesini önünüze koyuyorum ve ötekiler için "şimdi olmaz" diyorum. Okura kapıyı açık bırakan bir yazar, en çok kapıda bekleyen yazardır.
Bir şey daha: bu sahnenin sonunda eşik taşını masadan kaldırmadım. Kaldırmadım, çünkü bir sonraki sahne bir başkasının kapısında geçecek.
Kaynak Notları — bu bölümün belgeleri
1. Anlatı ve yazar. Olgu: Franz Kafka (1883–1924), "Yasa Önünde" (Vor dem Gesetz) adlı kısa anlatı. Metin, Dava (Der Process) romanının içinde yer alır; roman yazarın ölümünden sonra, 1925'te yayımlandı. Not: Yazar 1924'te öldüğü için eser kamu malıdır.
2. Ayrı yayım. Olgu: Anlatı, romandan bağımsız olarak da yayımlandı: 1915'te bir dergide ve 1919'da Bir Köy Hekimi (Ein Landarzt) adlı öykü kitabında. Uygulama: Sahne metnin yayım geçmişini olgu olarak verdi, ayrıntıya girmedi.
3. Anlatının çekirdeği. Olgu: Taşradan gelen bir adam hukukun kapısına gelir; kapıcı ona şimdilik giremeyeceğini söyler, belki sonra girebileceğini ekler. Adam ömrü boyunca bekler; getirdiklerini kapıcıya verir; sonunda neden başka kimsenin gelmediğini sorar. Kapıcı, kapının yalnızca o adam için yapıldığını ve şimdi kapatılacağını söyler.
4. Açık kapı. Olgu: Metinde kapının her zamanki gibi açık durduğu belirtilir; adamı durduran şey fiziksel bir engel değildir. Uygulama: Sahnenin bıçağı bu ayrıntıdır; hiçbir ek yorum katılmadan kullanıldı.
5. Kapıcının sınırı. Olgu: Kapıcı, içeride salonlar ve başka kapıcılar bulunduğunu, en içteki kapıya kendisinin bile giremediğini söyler. Uygulama: "Bekçi, kapının değil eşiğin efendisi" cümlesi bu ayrıntıya dayanır.
6. Şiddet yok. Uygulama: Anlatının sonunda adamın ölümü dokunaklı bir biçimde sezdirilir; sahne bunu göstermedi, tarif etmedi, kullanmadı. Ölüm sahneye konmadı.
7. Yorum: beklemenin emeği. Yorum: "Beklemek, bir şeyi yapmamak için gösterilen emektir" ve "beklemenin makbuzu kesilmez" cümleleri bu kitabın yorumudur; metnin cümlesi değildir.
8. Yorum: iki taraf da bekliyor. Yorum: Kapıcının da eşiğinde beklediği okuması metne dayanır ama bir yorumdur; sahne bunu kesinleştirmedi.
9. Bugüne bağlanma. Uygulama: "Sıra numarası, başvuru formu, değerlendirme süreci" benzetmesi çağdaş bir karşılaştırmadır; metinle ilgili bir iddia değildir.
10. Kurmaca çerçeve. Uygulama: Eşik taşı, salon, garson ve bütün diyaloglar kurmacadır. Konuğun salonda konuşması kurmacadır; metinde böyle bir konuşma yoktur.
11. Dördüncü itiraf. Uygulama: Anlatıcı, kendi yayın düzenini (sahne sahne, haftalık) bir bekleyiş olarak tanımlar ve okura karşı bir borç olarak işaretler.
12. Çıkış. Sıradaki sahne bir belgeye bakacak: kurmaca bir kişi değil, arşivde duran bir insan.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder