Rüzgâr yoksa gemi de yok: iki kız, elli üç yıl ve bir taş ağırlık — Kurban

ZAMAN TÜNELİ · III. CİLT · SAHNE 1/20
Kurban
Birinci Sahne — Bedeli Ödeyen
Bedeli konuşamayan ödüyorsa, o bedel kimin hesabına yazılır?
918 kelime · ≈ 5 dk okuma ·
Kurmaca sahneBelgeli alıntıKaynak notlu
Gün doğmadan hemen önce ıssız bir çakıl kıyı. Deniz dümdüz ve rüzgârsız; tek dalga, tek kırışık yok, ufukta gemi yok. Ön planda ıslak koyu çakılın üstünde, ortası delinmiş ağır, yuvarlak bir taş ağırlık ve içinden geçen, ucu çözülüp dağılmış kalın bir halat yatıyor. Daha geride, taşların üstünde katlanmış koyu renkli bir kumaş duruyor. Mutlak bir durgunluk, tutulmuş bir nefes.
Levha III.1 — Kurban. Rüzgârsız deniz, çakılda taş ağırlık, dağılmış halat ve katlanmış kumaş.
Okura not (yöntem). Bu sahnede anlatılan olay iki ayrı tragedyada, elli üç yıl arayla, iki ayrı biçimde anlatılır; ikisi de kaynak notlarında gösterilmiştir. Olayın şiddet içeren hiçbir anı gösterilmez, tarif edilmez; metinlerin söylediği kadar anlatılır. Kızın salonda bulunması, karşılaşma ve bütün diyaloglar kurmacadır.

RÜZGÂR

Üçüncü cildin ilk gecesi, ikinci cildin son eşyasıyla açıldı: masadaki kadeh.

Yanına bir şey daha koydum. Bir taş — avuç içi büyüklüğünde, yuvarlak, ağır. Tartı ağırlığı. Ne bir terazi ne bir kefe; yalnızca ağırlığın kendisi.

Bir limanda başlıyoruz. Rüzgâr yok. Bir ordu, gemileri kıyıda, hareketsiz duruyor; çünkü rüzgâr yoksa gemi de yok.

Ve bir baba, kızını çağırtıyor.

Garson hemen sordu: — Neden?

— Çünkü, dedim, ordunun gitmesi için bir bedel gerekiyor. Ve o bedeli ödeyecek kişi, o kararı vermeyen kişi.

BİRİNCİ KIZ

Bu hikâyenin elimizdeki en eski anlatımı bir tragedyada, yaklaşık MÖ 458'de. Orada kız sahneye çıkmaz. Onu görmeyiz, duymayız.

Onu başkaları anlatır.

Koro, kızın babasının adını haykırdığını söyler; ama söyleyemediğini de söyler — çünkü ağzında bir engel vardır. Kızın elbisesi yere düşer. Kız, kesim yerine kaldırılırken bir hayvan yavrusuna benzetilir.

Ve sonra koro, bu cildin en önemli cümlesini söyler:

"Ondan sonrasını görmedik."

Salonda kimse kıpırdamadı.

— Yani, dedi garson, ne olduğunu bilmiyoruz.

— Bilmiyoruz, dedim. En eski anlatım, olayın sonunu gözden kaçırıyor. Bilerek.

İKİNCİ KIZ

Elli üç yıl sonra, aynı hikâye bir kez daha sahneye kondu. Bu kez kız konuşuyor.

Uzun konuşuyor. Babasıyla konuşuyor, annesiyle konuşuyor, kendisiyle konuşuyor. Ve sonunda bir şey söylüyor: ölmeye razı olduğunu, kendi isteğiyle, ülkesi için.

Bu oyun yazarının ölümünden sonra, MÖ 405'te sahnelendi. Yani adam bunu hiç görmedi.

Salonun ortasında iki kız vardı: biri hiç konuşmayan, biri sonuna kadar konuşan.

— Hangisi gerçek? diye sordu garson.

— İkisi de yazılmış, dedim. İkisi de belgeli. Ve aralarında elli üç yıl var.

AYNI GECE

Bir şey daha var; ve bu sahnenin bütün ağırlığı orada.

Elimizde o dönemden bir eleştiri var. Bir felsefeci, oyunlar üzerine yazdığı kitapta ikinci kızı tutarsız buluyor: aynı oyunda, önce canını kurtarmak için yalvaran kız, sonra ölmeye gönüllü oluyor. Bu, ona göre karakter hatası.

Yani: kendi ölümüne razı olan kız, bir kusur olarak kayda geçmiş.

— Bu da bir yorum mu? diye sordu garson.

— Hayır, dedim. Bu bir belge: bir eleştirmenin bir oyun hakkındaki hükmü. Doğru olup olmadığı ayrı mesele.

İKİ KIZIN ARASINDA

Elli üç yılda ne değişti?

Birinci metin, Atina'nın güçlü olduğu bir dönemde, üç oyunluk bir bütünün parçası olarak sahnelendi ve ödül aldı. İkinci metin, Atina'nın donanmasını kaybettiği, şehrin bir yıl içinde teslim olacağı günlerde oynandı.

Yani: susan kız, güçlü şehrin; konuşan kız, kaybeden şehrin eseri.

Bunun bir sebep-sonuç ilişkisi olduğunu söylemiyorum; böyle bir şeyi metinlerin kendisi söylemiyor. Ama bir okuma olarak yazıyorum: insan, ödediği bedele anlam vermek için onu kutsar.

Ve kutsanmış bir bedel, artık kimseye borç yazmaz.

Garson, — Yani, dedi, kaybeden şehir, kurbanına "sen razıydın" dedi.

— Belki. Ya da belki sadece daha çok acıya dayanmak için böyle yazdı.

BABA

Sözü kıza vermeden önce, kararı verene bakalım.

Baba, ordunun başındaki adam. Gemileri kıyıda, askerleri huysuz, rüzgâr yok. Kâhin bir şey söylüyor; çözüm, kendi evinden birini vermek.

Ve adam veriyor.

Bu sahnede onu bir canavar yapmayacağım; çünkü kaynak yapmıyor. Kaynak, adamın tereddüt ettiğini, sonra karar verdiğini, sonra kararını bir başkasına yüklediğini gösteriyor. Ama ortada bir şey var ki tartışmasız:

Kararı veren, bedeli ödemiyor. Bedeli ödeyen, kararı vermiyor.

Bunu bir kâğıda yazdım ve masadaki taşın altına koydum.

GEYİK

Bir de şu var; ve bu, tarihçilerin hâlâ kapattığı bir kapı değil.

Sonraki anlatımda kız kurtuluyor: kesim yerinde bir geyik bulunuyor, kız alınıp götürülüyor.

Ama ilk anlatımda böyle bir şey yok. İlk anlatımda koro sadece görmediğini söylüyor. Yani kurtuluş da, ölüm de metnin içinde açık bırakılmış.

Ve elimizdeki son metnin sonu — geyikle biten kısım — büyük ihtimalle sonradan eklenmiş. Yani o kurtuluş sahnesi, oyunculara değil, sonraki yüzyılların rahatlamasına ait olabilir.

Garson uzun süre düşündü.

— Yani, dedi, insanlar ölüme dayanamadıkları için mi bir geyik uydurdu?

— Belki. Ya da belki gerçekten kurtuldu. Ama şu kesin: elimizde kurtuluşu bildiren metin, ölümü bildiren metinden daha geç.

SORU

Masaya iki kız getirdim, bir taş ve bir kadeh koydum.

— Bedeli konuşamayan ödüyorsa, o bedel kimin hesabına yazılır? diye sordum.

Sessizlik.

— Ben bir cevap deneyeceğim, dedim. Bedel, konuşabilenin hesabına yazılır. Çünkü hesabı tutan odur. Sessiz olan, hesapta bir sayı olarak durur: gider kalemi.

Garson itiraz etti: — Ama ikinci kız konuşuyor. Üstelik "razıyım" diyor.

— Evet, dedim. Ve tam da bu yüzden o sahne bu kadar rahatsız edici. Çünkü razı olan bir kurban, bedeli kendi hesabına yazmış olur. Ve o zaman kimse bir şey ödemek zorunda kalmaz.

ÜÇÜNCÜ YAZAR

Bu hikâyeyi iki tragedyacı yazdı; biri kıza söz vermedi, öteki verdi.

Ve şimdi üçüncü biri var: ben. Bu gece onu masaya koydum, arasına bir taş yerleştirdim, sorusunu sordum.

Onu konuşturmadım. Konuşan iki metni yan yana koydum ve sustum — çünkü onun kendi cümlesi elimizde yok. Olsaydı, bu sahne başka bir sahne olurdu.

Bunu bir eksiklik olarak yazıyorum: bu ciltte bir kez daha, sesi olmayanın yerine konuşan benim.

SORU

Garson, kadehi masanın kenarına çekti.

— Peki bu gecede kim ödedi? diye sordu.

— Kimse, dedim. Bu bir salon; kimse burada ödemiyor. Ödeme, okurun kafasında oluyor.

Ve bu ciltteki birinci itirafım: bu hikâyeyi seçmemin sebebi, onun hakkında söylenecek en dürüst şeyin "bilmiyoruz" olmasıydı. Yani ben, bilgisizliği bir üslup olarak kullandım.

Bilmiyorum demek, bazen bilmekten daha güzel duruyor. Bu, bir yazarın en tehlikeli zevkidir.

Zaman Tüneli · yazar
Sıradaki sahneBorçÜçüncü cilt sürüyor: iyilik, borç ve nankörlük — bir hediye ne zaman borca dönüşür?Bütün sahneler: Zaman Tüneli
Kaynak Notları — bu bölümün belgeleri

1. İki metin, bir olay. Olgu: Aulis'te Iphigenia'nın kurban edilmesi iki tragedyada anlatılır: Aiskhylos, Agamemnon (MÖ 458) ve Euripides, Iphigenia Aulis'te (yazarın ölümünden sonra, MÖ 405'te sahnelendi). Uygulama: Sahne iki anlatımı yan yana koydu; hiçbirini "doğru" ilan etmedi.

2. Birinci anlatım: konuşmayan kız. Olgu: Agamemnon'da (yaklaşık 205–247. dizeler) Iphigenia sahneye çıkmaz; koronun anlatımında vardır. Koro, kızın babasının adını haykırdığını, ağzında bir engel bulunduğunu, elbisesinin yere düştüğünü ve kızın kesim yerine kaldırıldığını aktarır. Uygulama: Sahne bu ayrıntıları tarif etmedi; yalnızca metnin söylediklerini andı. Şiddet, bıçak, kan, yöntem yoktur.

3. "Ondan sonrasını görmedik." Olgu: Aynı koro, olayın sonunu görmediğini söyler; bu, metnin kendi içinde bir belirsizlik bırakmasıdır. Bu yüzden en eski anlatım, kızın kurtulup kurtulmadığı konusunda açık kapı bırakır. Uygulama: Sahnenin omurgası bu cümledir.

4. İkinci anlatım: konuşan kız. Olgu: Euripides'in oyununda Iphigenia uzun konuşmalar yapar ve sonunda ülkesi için ölmeye razı olduğunu söyler (yaklaşık 1366 ve sonrası). Oyun, yazarın ölümünden sonra oğlu (ya da yeğeni) tarafından MÖ 405'te sahnelendi.

5. Eleştirmenin itirazı. Olgu: Aristoteles, Poetika'da (yaklaşık 1454a) bu oyundaki Iphigenia'nın tutarsızlığından söz eder: önce canını kurtarmak için yalvaran, sonra ölmeye gönüllü olan kız. Uygulama: Bu bir belgedir — bir eleştirmenin hükmü. Hükmün doğru olup olmadığı ayrı bir tartışmadır ve sahne bunu ayırdı.

6. Geyik. Olgu: Elimizdeki metnin sonunda Artemis'in bir geyik koyduğu ve kızı götürdüğü bildirilir. Bu sonun özgün metne ait olmadığı, sonradan eklendiği yaygın olarak düşünülür; antik dönemden beri tartışılan bir konudur. Uyarı ⚠️: Kesin değildir. Sahne "büyük ihtimalle" ifadesini korudu.

7. Baba. Olgu: Metinlerde kararı Agamemnon verir; kâhin (Kalchas) çözümü bildirir. Aiskhylos'ta adamın tereddüdü ve karar sonrası değişimi anlatılır. Uygulama: Sahne onu şeytanlaştırmadı; kaynağın gösterdiği kadarını söyledi.

8. Sorumluluğun ayrılması. Yorum: "Kararı veren bedeli ödemiyor, bedeli ödeyen kararı vermiyor" cümlesi bu cildin tezidir; metinlerin kendi cümlesi değildir.

9. Kurbanın rızası. Yorum: "Razı olan kurban, bedeli kendi hesabına yazmış olur" cümlesi sahnenin yorumudur. İkinci anlatımın etkisini açıklamaya çalışır; metnin niyetine dair bir iddia değildir.

10. Kızın kendi sesi. Olgu: Kızın kendi ağzından çıkmış, günümüze ulaşmış bir söz yoktur; elimizde iki edebî anlatım vardır. Bu nedenle sahnede kız konuşmadı. Uygulama: Bu, bir tercih değil, kaynağın sınırıdır (krş. Sahne II.19, Pythia'nın sessizliği).

11. Şiddet sınırı. Uygulama: Sahne boyunca hiçbir şiddet anı gösterilmedi, tarif edilmedi, ima edilmedi. Anlatım, kurbanın kararı ve sorumluluğu üzerinde tutuldu.

12. Kurmaca çerçeve. Uygulama: Salondaki taş, kadeh, garson ve bütün diyaloglar kurmacadır. Hiçbir cümle Aiskhylos'a, Euripides'e ya da Iphigenia'ya atfedilmemelidir.

13. İki şehir. Olgu: Agamemnon, MÖ 458'de üç oyunluk bir bütünün (Oresteia) parçası olarak sahnelendi ve ödül aldı. Euripides'in oyunu ise MÖ 405'te, Atina'nın donanmasını kaybettiği ve ertesi yıl teslim olduğu dönemde oynandı. Yorum ⚠️: "Susan kız güçlü şehrin, konuşan kız kaybeden şehrin eseridir" ve "insan ödediği bedele anlam vermek için onu kutsar" cümleleri bir okumadır; metinlerin söylediği bir şey değildir. Sahne bunu okuma olarak işaretledi.

14. Cildin sorusu. III. cildin ana sorusu: Erdemin bedelini kim öder? Bu sahne onu iki alt soruya böldü: bedeli kim öder, ve bedel kimin hesabına yazılır.

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder