KART
Birinci cildin son gecesinde, masada ters bir kart kalmıştı.
Onu kimseye göstermedim. Aylarca masanın üstünde, aynı yerde, aynı açıyla durdu. Garson her sabah tozunu aldı, her akşam yerine koydu; ikimiz de çevirmedik.
Bu akşam çevirdim.
Kartın üstünde tek bir ad vardı. Yazı, benim elimden çıkmamıştı; benim yazmadığım bir el tarafından yazılmıştı. Bir okurun eli. Okur, o gece bu kartı masaya bırakırken "ikinci cildin ilk konuğu" demişti.
Ad şuydu:
Kartı masaya, ışığın altına koydum ve kapıyı açtım.
GELEN
İçeri genç bir adam girdi.
Uzun boylu, dik, güçlü; üstünde kral cübbesi, başında taç yok ama taçsız da kral olduğu belli. Yürürken hiçbir yere bakmıyordu; bir kralın bakışı böyledir, gördüğü her şey zaten onundur.
— Buyrun, dedim.
— Buraya çağrıldım, dedi.
— Kartınız masada.
Karta baktı, adını okudu, başını salladı.
— Doğru, dedi. Ben Thebai'nin kralıyım. Şehri bir canavardan kurtardım. Sorduğu bilmeceyi çözdüm. Kimse çözememişti.
— Biliyorum.
— Beni tanıyor musunuz?
— Sizi tanıyorum, dedim. Siz beni tanımıyorsunuz.
Güldü. Güçlü bir gülüştü; bir salonda insanların susmasına yol açan türden bir gülüş.
— Tanımadığım ne var? dedi.
Cevap vermedim. Bu salonda ilk kez, sustuğum için değil, konuşmamak istediğim için sustum.
DEFTER I — BİR GÜN, BİR YER
Defteri açtım.
Belge. Oyun, MÖ 429 dolaylarında, Atina'da bir dinî bayramın tiyatro yarışmasında sahnelendi. Yazarı Sophokles'ti.
Belge. Seyirci hikâyeyi zaten biliyordu. Bu, oyunun en eski ve en acımasız düzeneğiydi: sahnedeki adam araştırdıkça seyirci, onun bulacağı şeyi biliyordu. Tiyatroda buna "dramatik ironi" denir; kaynağı bu oyundur.
Defteri kapattım.
— Yani, dedi kral, benim bir hikâyem var ve hikâyemi seyirciler benden iyi biliyor.
— Öyle.
— Bu adil değil.
— Değil, dedim. Ama gerçek.
ÜÇ YOL
Defteri ikinci kez açtım.
Belge. Kralın karısı, bir gün, kocasına bir ayrıntı anlatır: eski kral, "üç yolun birleştiği yerde" öldürülmüştür.
Bu, oyunun menteşesidir. Çünkü kral, o cümleyi duyduğu an bir yeri hatırlar: yıllar önce, bir yol ağzında, bir arabaya yol vermediği için tartıştığı yaşlı bir adamı ve yanındakileri öldürmüştür.
— Bir dakika, dedi kral. Bu ne demek?
— Siz biliyorsunuz, dedim.
— Ben bir yol ağzında bir adam öldürdüm. Bu, her gün olan bir şey.
— Evet.
— Ama, dedi, ben o yola niye çıkmıştım, biliyor musunuz? Bir kehanetten kaçmak için.
Salonda sustuk. Mumun alevi kımıldadı.
— Bir kehanetten kaçmak için yola çıktım, dedi kral, yavaşça. Ve yolda bir adam öldürdüm.
— Evet.
— Yani kaçtığım şeyi…
Cümlesini bitirmedi. Bu salonda bugüne kadar hiçbir konuk, cümlesini bitirmemeyi seçmedi. O seçti.
DEFTER II — SORU, CEVAP, YORUM
— Bir şey sormak istiyorum, dedi kral. O kâhinler ne işe yarar?
Defteri açtım.
Belge. Delfi'deki kutsal yer bir "fal bürosu" değildi; bir başvuru merciiydi. Oraya devletler, şehirler, tek tek insanlar gelirdi; soruları çoğu zaman "savaşa girelim mi", "kanun koyalım mı", "hangi tanrıya kurban verelim" gibi sorulardı.
Belge. Cevap çoğu zaman dolaylı verilirdi: bir imge, bir bilmece, iki anlamı olan bir cümle. Yorumu rahipler, şairler ve soruyu soranın kendisi yapardı.
Belge. Bu yüzden kehanetin tarihi, aynı zamanda bir yorum tarihidir: kâhin ne dediğiyle değil, ne anlaşıldığıyla ünlendi.
Defteri kapattım.
— Yani, dedi kral, o cümleyi kendim yorumladım.
— Kendin yorumladın.
— Ve yorumuma göre hareket ettim.
— Öyle.
— O zaman kaderimi yazan kim?
Cevap vermedim. Çünkü bu, bu cildin sorusuydu ve bu salonda sorular cevaplanmıyor.
ADI BİR YARA
— Bir şey daha var, dedim. Adınız ne demek, biliyor musunuz?
— Kral adı, dedi.
— Hayır, dedim. Adınız bir yaradan geliyor.
Belge. Adının iki okuması vardır: biri "şiş ayak" anlamına gelir — bebekken ayakları delinip bağlanarak terk edildiği için. Öteki okuma, aynı seslerden "ayağı bilen" anlamını çıkarır; bu ikinci okuma tartışmalıdır.
Kral ayakkabılarına baktı. Belki ilk kez.
— Yani benim adım, dedi, bana başkalarının yaptığını taşıyor.
— Evet.
— Ben kendi adımı seçmedim.
— Seçmediniz.
— Kendi şehrimi seçmedim. Kendi karımı seçmedim — hayır, onu yanlış söyledim. Karımı, canavarı yendikten sonra şehir bana verdi.
Sustu.
— Peki ben neyi seçtim? dedi.
— Bir şeyi, dedim. Yol ağzında, o gün: kimin yol vereceğini.
Bir süre sustu. Sonra, sanki kendi kendine konuşur gibi:
— O canavarın bilmecesini çözdüm, dedi. Biliyor musunuz bilmece neydi?
— Sabah dört ayaklı, öğlen iki ayaklı, akşam üç ayaklı olan şey, dedim.
— İnsan, dedi kral. İki harika kelime. Ben o iki kelimeyi söyledim ve şehir beni kral yaptı.
— Bir soru sorabilir miyim? dedim.
— Sorun.
— O bilmece kime soruluyordu?
Kral bana baktı.
— Her geçene, dedi.
— Hayır, dedim. Canavar, önünden geçen herkese aynı soruyu soruyordu. Siz onu cevapladınız ve iyi cevapladınız. Ama o gün, o soru aslında hiç kimseye değil, yoldan geçen tek bir kişiye sorulmuştu. Ve o kişi, cevabı söylerken kendisinin de o cevabın içinde olduğunu bilmiyordu.
SORU SORMAK
Bir süre oturduk. Sonra ona bu cildin ilk sorusunu sordum.
— Size bir soru soracağım. Kaderinizi kim yazdı?
Kral doğruldu. Sesini, tahtta konuşan bir adamın sesine çevirdi.
— Ben yazdım, dedi. Ben bir kehanet duydum, kehanete inanmadım ama korktum. Yola çıktım. Yolda karar verdim. Şehre geldim, bilmeceyi çözdüm, tahta oturdum. Bunların hiçbirini tanrılar yapmadı. Ben yaptım.
— Güzel cevap, dedim.
— Doğru cevap.
— İkinci soru: kaderinizi öğrenmek için kimi çağırdınız?
— Kimseyi, dedi. Ben kimseyi çağırmam. Ben sorarım, cevabı kendim bulurum.
— Hayır, dedim. Siz bir kâhin çağırdınız.
Sustu.
— Size bir haberci gelmişti, dedim. Size şehrin kirini bulmanız söylendiğinde, siz birini çağırdınız. Gözleri görmeyen bir adamı. Elinde bir asa vardı.
Kralın yüzü değişti. O gülüş gitti.
— Onu, dedi. Onu ben çağırmadım. O zaten geliyordu.
— Fark etmez, dedim. Bu gece o da gelecek.
YAZAN EL
Defteri son kez açtım ve iki satır yazdım.
Okuma 1 (kader): Kehanet gerçekleşti; insan ne yaparsa yapsın yazılan olur. Bu okumada kral bir fail değil, bir araçtır.
Okuma 2 (karakter): Kral, kehanetten kaçmak için yola çıkarak kehaneti kurdu; yani yazıyı kendi eliyle yazdı. Bu okumada kral bir araç değil, faildir.
Defteri kapattım.
— Hangisi doğru? dedi kral.
— Bilmiyorum, dedim. İkisi de bu oyunda savunulabilir. Ama bir şey biliyorum: kehanet yalnızca söyledi. Yorumu siz yaptınız.
Kral bir süre bana baktı.
— Bir şey soracağım, dedi. Siz beni yazdınız mı?
— Hayır, dedim.
— Ama buradayım. Bu salonda, sizin salonunuzda.
— Yazmadım, dedim. Bir başkası yazdı; ben yalnızca okudum. Ve şunu bilin: ben sizi yazsaydım, bu gece sizi bir yere oturtup konuşturmazdım. Sizi acıtırdım.
— Yazmak acıtmak mıdır?
— Çoğu zaman, dedim. Ama bu gece burada kimseyi acıtmayacağım.
— Bunu neden yapıyorsunuz?
— Çünkü, dedim, bu salonda benim işim sizi yargılamak değil. Sizi dinlemek.
— Bu, dedi, beni rahatlatmıyor.
— Rahatlatmak için söylemedim.
KAPININ SESİ
Koridordan bir ses geldi.
Yavaş, düzenli, taşa vuran bir ses: bir asanın ucu. Yaklaşıyordu. Sonra durdu.
Kral başını kaldırdı.
— Bu adam, dedi, bir gün bana bir ad verecek. Bir suç adı. Ve ben o adı taşıyacağım.
— Biliyorsunuz demek.
— Hayır, dedi. Bilmiyorum. Ama bir kral, kötü haberi taşıyan adamın yürüyüşünden tanır.
— O mu? dedi.
— O.
— Onu içeri alma.
— Neden?
— Çünkü, dedi kral, o adam bana bir şey söyleyecek ve ben o şeyi duymak istemiyorum.
Kapıya baktım, sonra krala.
— Bu salonda, dedim, kimin ne söyleyeceğine ben karar vermiyorum. Sadece kapıyı açıyorum.
Elimi tokmağa koydum. Kral sandalyesinde geri çekildi.
Kapı açıldı.
SORU
İnsan kendi hayatının yazarı mı?
Bir kehanetten kaçmak için çıktığınız yolda, kaçtığınız şeyi kendi elinizle kuruyorsanız — o hayatın yazarı siz misiniz, yoksa yalnızca kâtibi mi?
Kaynak Notları — bu bölümün belgeleri
1. Oyun ve tarih. Olgu: Sophokles'in Kral Oidipus (Oidipus Tyrannos) tragedyası yaklaşık MÖ 429'da, Atina'da bir dinî bayramın tiyatro yarışmasında sahnelendi. Kaynak: Oyunun künyesi; Antik tiyatro kronolojisi. Not: ⚠️ Türkçe baskı künyesi (yayınevi, çevirmen, yıl) yayından önce eklenecek.
2. Zaman ve yer birliği. Olgu: Oyunun olayı tek bir günde ve sarayın önünde geçer; cinayetler ve yolculuklar sahnede gösterilmez, anlatılır. Bütün gerilim bir öğrenme üzerinedir. Kaynak: Oyunun yapısı. Not: "Tek gün / tek yer" kuralı Yunan tragedyasının genel bir kuralı değildir; bu oyunun kendi kuruluşudur. ⚠️
3. Dramatik ironi. Olgu: Seyirci hikâyeyi önceden bilir; oyun bu bilgi farkı üzerine kurulur. Modern anlatıbilimde bu düzeneğin klasik örneği bu oyundur. Kaynak: Oyun metni; tragedya üzerine literatür. Not: "Dramatik ironinin kaynağı bu oyundur" cümlesi bir genellemedir; sahne bunu "kaynağı bu oyundur" diye verdi, tarihsel kesinlik iddiası taşımaz. ⚠️
4. Üç yol. Olgu: Kraliçe, eski kralın "üç yolun birleştiği yerde" öldürüldüğünü söyler; bu ayrıntı kralın hafızasını tetikler. Yol ağzı, Daulis (Phokis) dolaylarındaki bir kavşakla anılır. Kaynak: Oyun metni (ikinci epizot); mitos coğrafyası. Not: Kralın "ben o yola bir kehanetten kaçmak için çıkmıştım" cümlesi metindeki nedenselliğin kurmaca bir özetidir.
5. Adın iki okuması. Olgu: "Oidipus" adı "şiş ayak" diye açıklanır (bebekken ayaklarının delinip bağlanması). Aynı seslerden "ayağı bilen" okuması da önerilmiştir; bu okuma tartışmalıdır. Kaynak: Mitos el kitapları; filolojik literatür. Not: Sahne iki okumayı da verdi, ikincisini açıkça "tartışmalı" diye işaretledi.
6. Delfi'nin işleyişi. Olgu: Delfi'ye bireyler ve devletler başvururdu; cevaplar çoğu zaman dolaylı, iki anlamlı cümlelerle verilir, yorumu insanlar yapardı. Bu yüzden kehanet tarihi aynı zamanda bir yorum tarihidir. Kaynak: Antik kaynaklar; Delfi üzerine literatür. Not: "Fal bürosu değildi" ifadesi sahnenin kendi formülüdür; kurumsal bir tanım değildir. ⚠️
7. Kehanetin kendini gerçekleştirmesi. Olgu: Babası, oğlunun kendisini öldüreceği kehanetini duyup bebeği terk ettirir; oğul, aynı kehaneti duyup babası sandığı adamdan kaçar; böylece ikisi de kehanetin gerçekleşmesi için çalışmış olur. Kaynak: Oyun metni; mitos geleneği. Not: "Kendini gerçekleştiren kehanet" kavramı modern bir terimdir; sahne kavramı kullanmadı, düzeneği anlattı.
8. İki okuma. Yorum: Oyunda "kader mi, karakter mi" tartışması yüzyıllardır sürer. Sahne iki okumayı yan yana koydu ve hangisinin doğru olduğunu söylemedi; bu, cildin bilinçli tercihidir. ⚠️
9. Şiddet sınırı. Olgu: Oyunda kraliçe kendini asar; kral, kraliçenin elbisesindeki iğnelerle gözlerini kör eder. İkisi de sahne dışında olur ve bir haberci tarafından anlatılır. Uygulama: Bu bölüm o anlara hiç gelmez; sahne, kâhinin kapıya gelmesiyle biter. Göz, kan, ip, asılma — hiçbiri yazılmadı, yazılmayacak.
10. Haberci. Oyunun iki büyük ölümü de sahne dışında olur ve bir haberci anlatır. Bu figür, ikinci cildin on sekizinci sahnesinde ("Adı Olmayan Haberci") ayrıca konu edilecektir.
11. Aristotelés. Olgu: Aristotelés, Poetika'da bu oyunu tekrar tekrar örnek gösterir: tersinme (peripeteia) ile tanınmanın (anagnorisis) aynı anda geldiği yapı, bilmeden işlenen korkunç fiil ve "hak etmeden düşen iyi insan" tartışması bu oyun üzerinden anlatılır. Not: "Aristotelés bu oyunu gelmiş geçmiş en iyi tragedya saydı" cümlesi kaynaklarda çok tekrarlanır ama doğrudan bir alıntı değildir; bu bölümde kullanılmadı. ❌
12. Birinci cilde bağ. Birinci cildin yirminci sahnesinde okur, masaya yüzü aşağı bir kart bırakmıştı; kartın üstündeki ad okunmamıştı. Bu sahnede o kart açılır. Bu bağ kurmacadır; adı okurun yazdığı fikri de kurmaca bir düzenektir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder