KAPI
Üç kez vuruldu.
Vuruşları saydım, çünkü o gece sayacak başka bir şey yoktu. Salon boştu. Mumlar sönmüştü. İskemleler üst üste, duvarın dibinde duruyordu. Sofra kaldırılmış, masa köşeye çekilmiş, defter koltuğumun altındaydı.
Kapıya baktım. Bir buçuk saattir kimse geçmiyordu koridordan.
Dördüncü kez vuruldu.
Ayağa kalktım. Kapıya yürüdüm. Elimi tokmaga koydum ve — bunu itiraf etmem gerek — bir an durup düşündüm: bu kapıyı açmakla bu cildi bitirmiş olacağım.
Açtım.
AÇILAN KAPI
Kapının arkasında koridor yoktu.
Bunca sahnede o koridordan insanlar geldi: bir peron, bir kalabalık, yedi kişilik bir şehir, kartları elinde tutan bir adam, avuçlarında buğday samanı olan bir kadın. Şimdi kapının ardında ne duvar vardı, ne ışık, ne gölge.
Bir kişi vardı. Elinde bir kitap tutuyordu.
Kitabın kapağında bu cildin adı yazıyordu. Kendi kitabım.
— Buyurun, dedim.
— Sizi okudum, dedi.
Sesi ne kadın ne erkekti; ne genç ne yaşlı. Yüzünü göremedim — görmek istemedim de. Bir okurun yüzünü yazmak, onu bir karaktere çevirmek olurdu; ben bu gece bunu yapmayacağım.
— İçeri buyurun, dedim. Bir sandalyem var.
Bir bardak su doldurdum, önüne koydum. İçmedi. Bardağı iki eliyle tuttu, bir süre öyle tuttu. Bu salonda bir kez bir bardak su, bir konuğun tek eylemi olmuştu. Bu kez bir bardak su, hiçbir şeye dönüşmedi — ve ben bunun nedenini sormadım.
BOŞ SANDALYE
İskemleleri çözdüm, birini açtım, masanın ortasına koydum. Yastığı yerleştirdim.
Okur oturdu.
Bu salonda on dokuz sahne boyunca o sandalyeye kimse oturmamıştı. Bir kez bir kadın oturmuştu; kalktı, gitti. Bir kez bir adam oturmuştu; yüzü gölgede kaldı. Bir kez ters bir kart konmuştu oturağa.
Şimdi biri oturuyordu ve o kişi hiçbir kitabın içinden gelmemişti. Benim yazdığım biri değildi. Benim okuduğum biri de değildi.
Bunu söylemem lazım: bu salonda ilk kez, karşımda benim yaratmadığım biri vardı.
İLK SUÇLAMA
— Sizi bir şey için çağırmadım, dedim. Siz kendiniz geldiniz.
— Ben her zaman gelirim, dedi. Siz her zaman kapıyı açmıyorsunuz.
— Peki neden geldiniz?
Kitabı masaya koydu.
— Konuşacaksınız, dedi. Bu akşam konuşacak olan benim.
— Buyrun.
— Siz bu ciltte insanları konuşturdunuz, dedi. Bir Çinli köylüye cümle yazdınız. Bir kadına Londra'da bir odada söylemediği sözleri yazdınız. Tolstoy'a, hayatında söylemediği bir cümleyi söylettiniz.
— Bunlar kurmacaydı, dedim. Her sahnede yazdım: bu hayalî bir sahnedir.
— Yazdınız, dedi. Ama insanlar yalnızca diyalogları okur. Küçük yazıyı okumaz.
Sustum. Çünkü haklıydı.
DEFTER I — SAVUNMA
Koltuğumun altından defteri çıkardım, açtım.
— Şu kuralları koydum, dedim. Bir: hiçbir alıntıyı kaynaksız kullanmam. İki: doğrulanamayan bir sözü hiç kullanmam, kullanmadıklarımı da yazarım. Üç: bir karakterin ağzından çıkan sözü, onu yaratan yazarın görüşü saymam. Dört: gerçek kişilere, hiç yaşanmamış bir karşılaşmada, hiç söylemedikleri bir sözü mal etmem.
— Dördüncü maddeyi deldiniz, dedi okur. Bu akşam bir yazarı andınız, ona bir cümle yazdınız.
— Yazdım, dedim. Ama o cümlenin yanına işaret koydum.
— İşaret yetmez.
— Yetmez, dedim. Biliyorum. Ama işaretsiz yazmaktan iyidir.
Okur deftere baktı, okudu, sayfayı çevirdi, geri çevirdi.
— Bir cümlenizi hatırlıyorum, dedi. Bir peronda söyletmiştiniz: bir hükmü alıntılamak, o hükmü kendi kapına çakmaktır.
— Hatırlıyorum.
— Peki siz, dedi, bu ciltte alıntıladığınız hükümlerden hangisini kendi kapınıza çaktınız?
Bu soruya cevap veremedim. Çünkü doğru cevap "hiçbirini" idi.
— Bu defterde eksik olan bir şey var, dedi.
— Neymiş?
— Sizin kendi sesiniz.
İKİNCİ SUÇLAMA
— Bir dakika, dedim.
— Hayır, dedi. Dinleyin. Bu ciltte yirmi sahne var ve siz hiçbirinde kendinizi yazmadınız. Hep başkalarını sordunuz. "Bir yazar karakterini yargılayabilir mi?" "Bir ulus kendini bir karakterde görürse ne olur?" "Hiçbir şey yapmamak bir karar mıdır?" Hepsi başkaları hakkında.
— Çünkü bu bir salonda geçiyor, dedim. Konuklar konuşur, ev sahibi sorar.
— Ev sahibi sorar, dedi okur. Ev sahibi cevap vermez. Bu, soru sormak değil; bu, saklanmak.
Elimi defterin üstüne koydum. Bir süre ne diyeceğimi bilmedim. Bu, o gece ilk kez oldu.
— Haklısınız, dedim.
ÜÇÜNCÜ SUÇLAMA
— Bir şey daha var, dedi okur.
— Söyleyin.
— Bir ulusun yüzünü, yüzü olmayan bir adama yazdınız. Bir kalabalığı yüzsüz çizdiniz. Bir kadına hiç konuşmadınız ve bununla övündünüz.
— Övünmedim, dedim. Yazdım.
— Yazmakla övünmek arasındaki farkı, dedi, siz okura bıraktınız.
Salonda uzun bir sessizlik oldu. Sonra okur defteri kapattı — benim defterimi, benim masamda, benim iznim olmadan.
— Peki siz ne yaptınız? diye sordum.
— Ben mi?
— Siz bu cildi okudunuz, dedim. Bir kadın öldüğünde üzüldünüz. Bir adam dayak yediğinde güldünüz. Bir şehrin hiçbir şey yapmamasına sinirlendiniz — ve sayfayı çevirdiniz.
Okur cevap vermedi.
— İkimiz de aynı şeyi yaptık, dedim. Birileri adına konuştuk. Siz de okurken, sessizce, kendi kafanızda onların yerine konuştunuz. Bu salonda kimse masum değil.
DEFTER II — İKİNCİ CİLT KİMİ ÇAĞIRIYOR
Okur ayağa kalktı, sonra tekrar oturdu.
— Peki şimdi ne olacak? dedi.
— Bilmiyorum, dedim. Bu cildin son sahnesi bu.
— İkinci cilt var mı?
— Var, dedim. Ama onu bugün açmayacağım.
— Neden?
— Çünkü, dedim, bir cildi bitirmeden ötekini açan yazar, konuklarını yarı yolda bırakır. Bu salonda bir kez bile olmadı: kimse yarı yolda bırakılmadı.
— Bir şey sorabilir miyim? dedi.
— Sorun.
— Yirmi sahnede bir şey öğrendiniz mi?
Uzun uzun düşündüm. Sonra defteri açtım, kalemi aldım ve — bu ciltte ilk kez — kendi adıma bir cümle yazdım. Sonra cümlenin başına, kuralla koyduğum işareti koydum.
— Ne yazdınız? dedi okur.
— Şunu, dedim: Bir insan hakkında konuşmanın en dürüst hâli, onun yerine konuşmamayı öğrenmektir.
Okur başını salladı.
— Bu güzel bir cümle, dedi.
— Güzel mi, doğru mu, bilmiyorum, dedim. Ama benim. İlk kez benim.
Okur masaya baktı. Kartlar dağınıktı; bir tanesi, en altta, hâlâ ters duruyordu.
— İkinci cilt kimi çağırmalı? dedi.
— Bunu ben karar vereceğim, dedim. Ama sizin bir öneriniz varsa, dinlerim.
Okur elini cebine attı.
KART
Cebinden bir kart çıkardı. Kendi kartı. Üstünde bir ad yazıyordu; okumadım, okuyamadım, ışık yoktu.
Kartı masaya, diğerlerinin yanına, yüzü aşağı koydu.
— Bu kim? diye sordum.
— İkinci cildin ilk konuğu, dedi.
— Adı ne?
— Yazdım, dedi. Okuyacaksınız.
Sonra ayağa kalktı. Kapıya yürüdü. Elini tokmağa koydu ve — bu ciltte ilk kez — bir okur bana arkasını dönmedi. Yüzünü de dönmedi. Sadece durdu.
— Bir şey soracağım, dedi.
— Sorun.
— Bu ciltte en sevdiğiniz konuk kimdi?
Cevap vermedim.
— Neden cevap vermiyorsunuz?
— Çünkü, dedim, cevap versem, ötekileri sevmediğimi söylemiş olurum. Ve bu salonda hiçbir konuk bir ötekinden daha az sevilmedi.
Okur başını salladı.
— O zaman, dedi, bu cildin cevabı bu.
Kapıyı açtı, çıktı, kapıyı kapattı.
DEFTERİ KAPATIYORUM
Salonda yalnız kaldım.
Masaya gittim. Kartların arasında, yüzü aşağı, okurun bıraktığı kart duruyordu. Onu açmadım.
Bir süre öylece durdum. Sonra iskemleleri topladım, mumları söndürdüm, defteri kapattım.
Kapağı kapatırken bir şey fark ettim: defterin son sayfasında bir çizgi vardı. Kendi elimle çizmiştim; ne zaman çizdiğimi hatırlamıyorum. Bir daire değildi. Bir kapı da değildi.
Bir eşikti. İki çizgi arasında kalan ince bir boşluk.
Ve o boşluk, bu cildin yirmi sahnesinin hepsinden daha genişti.
Işığı söndürdüm. Karanlıkta, masanın üstünde, ters duran bir kart kaldı.
Bir şey daha yapmadım: arkamı dönüp o kartı almadım. Sabah olduğunda orada olacaktı; yarın gelecek okur onu görecekti; öbür gün gelecek okur da.
Bir salon, içinde kimse kalmadığında da bir salondur. Yeter ki kapısı bir kez açılmış olsun.
SORU
Kapıdaki kimdi?
İkinci cilt kimi çağırıyor?
Ve — bu salonda kimsenin sormadığı soru — siz olsaydınız, kapıyı açmadan önce kaç kez düşünürdünüz?
Kaynak Notları — bu bölümün belgeleri
1. Okur. Kural: Bu sahnedeki okur bir kurmaca kişidir; cinsiyeti, yaşı ve yüzü bilinçli olarak tarif edilmemiştir. Okuyan herkesin yerine geçebilecek bir boşluktur. Bu bir eksiklik değil, sahnenin kuralıdır.
2. "Hiçbir yüz tarif edilmiyor". Cildin görsel kuralı (yüz yakın planı yok, anlatıcının yüzü gösterilmez) bu sahnede metne de uygulanmıştır. Levha XX de aynı kurala uyar.
3. Suçlamalar. Okurun saydığı maddeler, bu cildin kendi kurallarına işaret eder: kaynak gösterme, doğrulanamayan sözü kullanmama, karakter sözü ile yazar görüşünü ayırma, gerçek kişilere kurmaca replik yazmama. Bu kuralların hepsi bölüm sonlarındaki Kaynak Notları'nda ayrı ayrı belgelenmiştir. Not: Eleştirilerin haklı olup olmadığı okura bırakılmıştır; anlatıcı yalnızca birine ("kendi sesini yazmadı") açıkça hak verir.
4. "Küçük yazıyı okumaz". Bu, cildin en ciddi riskinin itirafıdır: bölüm başındaki yöntem notları okunmadan, sahne içindeki kurmaca diyaloglar alıntı sanılabilir. Sahne bunu savunmaya çalışmaz, kabul eder.
5. Ters kart. On yedinci sahnede masada kalan ters kart, on sekizde Dulcinea'nın geri ittiği kart, burada okurun masaya bıraktığı kart — aynı kart mıdır, bilinçli olarak belirsiz bırakılmıştır. Okurun kartı açılmaz.
6. Eşik. Defterin son sayfasındaki çizgi kurmacadır. Cildin adı ("Eşik") bu son görüntüyle bağlanır.
7. İkinci cilt. Bu sahnede ikinci cildin ilk konuğu açıklanmaz; kart yazılıdır ama okunmaz. Bunun sebebi tekniktir: yayımlanmamış bir cildin kadrosu, bir önceki ciltte ilan edilmemelidir.
8. Sayılar. Olgu: Bu cilt yirmi sahne olarak tasarlandı; on dokuzu yazıldı, ikincisi ("Anonim Olan") yazılmadı. Bu sahne, yazılmamış o sahneyi bir kez daha anar — bu kez adı geçmeden.
9. Alıntı yok. Bu bölümde doğrudan alıntı yoktur. Bütün replikler bu sahne için yazılmıştır; hiçbiri gerçek bir kaynaktan alınmamıştır. ⚠️ Türkçe baskı künyeleri (yayınevi, çevirmen, yıl) yayından önce eklenecektir.
9b. Kendi sesi. Not: Ev sahibinin bu ciltte kendi adına yazdığı tek cümle, sahnede açıkça işaretlenerek verilmiştir; cümle bana aittir, bir alıntı değildir. Bu, cildin "yorum ayrı yazılır" kuralının son uygulamasıdır. ⚠️
10. Cildin kapanışı. Bu sahne Birinci Cilt'i kapatır. Cildin açılış sorusu ("Bir karakter, kendisini yaratan yazarın elinden ne kadar özgürdür — ve bir karakter adına konuşmak kimin hakkıdır?") burada cevaplanmış sayılmaz; okura devredilir. Bu devir, cildin kendi tercihidir ve bilinçlidir. ⚠️
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder