Vermek, almak, geri vermek: bir bakır levhanın beş anlatımı — Hediye

ZAMAN TÜNELİ · III. CİLT · SAHNE 7/20
Hediye
Yedinci Sahne — Aynı Şey Beş Kez
Bedava bir hediye var mı?
995 kelime · ≈ 5 dk okuma ·
Kurmaca sahneBelgeli alıntıKaynak notlu
Koyu gri keten bir örtünün üzerinde, elle dövülmüş, kenarları yuvarlatılmış eski bir bakır levha; çekiç izleri belli belirsiz. Tek bir kenarı ince, soğuk bir ışık alıyor ve sıcak metalin dar bir hattı karanlığa karşı parlıyor; levhanın geri kalanı gölgeye gömülüyor. Levhanın kenarının altına yarı gizlenmiş, üzerinde hiçbir şey yazmayan katlanmış bir kâğıt parçası. Kimse yok; tek nesne, büyük bir sessizlik.
Levha III.7 — Hediye. Koyu keten üzerinde bir bakır levha ve altına yarı gizlenmiş boş bir kâğıt.
Okura not (yöntem ve biçim). Bu sahne tek bir alışverişi dört kez anlatır — verenin, alanın, tanığın ve defterin ağzından — ve sonunda bir kez de okurun ağzından. Anlatımların hiçbiri belge değildir; masadaki nesne ve kişiler kurmacadır. Sahnedeki bilgi ise gerçek: bölüm sonundaki kaynak notları Marcel Mauss'nun 1925 tarihli denemesine dayanır ve alıntılar kısa tutulmuştur.

BİRİNCİ ANLATIM · VEREN

Adam masaya bir bakır levha koydu; dövülmüş, kenarları elde yuvarlatılmış, avuç içi kadar ağır bir levha. Karşısındaki adama uzattı, ve uzattığı anda odadaki hava değişti — çünkü bir şey verildiğinde yalnızca o şey el değiştirmez; verenin elinden bir parça da onunla birlikte gider ve o parça geri dönmek için bir tarih bekler.

Veren bunu biliyordu. Bilerek verdi. Çünkü vermek, bir yere bir şey bırakmaktır: karşı taraf o şeyi taşıdıkça, verenin adı da onunla birlikte taşınır; geri verilene kadar da orada kalır.

Ve veren, verirken hiçbir şey söylemedi. Söyleyecek olsa şunu söylerdi: ben sana bir nesne vermiyorum, ben sana bir tarih veriyorum.

İKİNCİ ANLATIM · ALAN

Aldım.

Ağır.

Sıcak değil. Ama ağır.

Ne olduğunu biliyorum. Ne kadar olduğunu bilmiyorum.

Bilmesem daha iyiydi.

Şimdi bir şey var: elimde tuttuğum şey artık benim değil.

Çünkü verilen şey, alanın olmuyor. Alanda duruyor; orada bekliyor.

Kutunun içinde bir kâğıt vardı. Fiş. Fiyatı yazıyor.

Hediye verilirken fiyatı da veriliyor. Sadece biz ona bakmıyoruz.

Bakmayınca yok olmuyor.

Bu yüzden şunu öğrendim: bir hediye, içinde kendi fişiyle gelir; fiş, hediyenin gölgesidir ve gölge, eşyanın kendisinden uzun yaşar.

Karşılık vermeyi denedim.

Yaranın üstüne yara bandı gibi.

— Hayır, dedi. Sonra.

Sonra, hediye dilinde bir zamandır. Ölçülemez. Ama vardır.

Ben artık bir borç taşıyorum. Doğurmadım. Ama adı benim üstümde.

ÜÇÜNCÜ ANLATIM · TANIK

Garson, masanın kenarında durdu; elinde peçete, yüzünde o bildik dikkat.

— Ben bunu bir yerden biliyorum, dedi.

— Biliyorsun, dedim. 1925'te yazıldı.

Ve salona bir adam daha girdi: gözlüklü, yorgun, kürsüde değil de bir sınıfın arka sırasında oturur gibi oturan bir adam. Marcel Mauss.

— Siz yazdınız, dedim. Veren, alan, geri veren.

— Ben yazmadım, dedi. Gördüm. Polinezya'da, Melanezya'da, Kuzeybatı Amerika'da, eski Roma hukukunda, Hindistan'da. Her yerde aynı üç zorunluluk: vermek, almak, geri vermek.

— Neden zorunlu?

— Çünkü verilen şey ölü değil. Bir Maori sözü var elimizde: alınan şeyin içinde, onu verenin bir parçası kalır. Onlar buna hau diyor — şeyin ruhu. O ruh, geldiği yere dönmek ister.

Garson peçeteyi katladı.

— Yani hediye bir hediye değil, bir kuvvet.

— Öyle, dedi Mauss. Ve bu yüzden reddetmek de bir cevaptır: vermeyi reddetmek, davet etmeyi ihmal etmek, almayı reddetmek — bunlar savaş ilanıyla aynı şeydir. İnsan ya karşı karşıya gelir ya da birbirine verir; ikisinin ortasında bir yer yoktur.

Ve sonra en ağır cümleyi söyledi; bir sosyolog ağzıyla söylenince daha da ağır duruyordu:

Geri verme zorunluluğunun yaptırımı, borç yüzünden köle olmaktır.

Garson: — Yani borç, hediye ile başlıyor.

— Hediye ile başlamıyor, dedi Mauss. Hediye ile kuruluyor. Aradaki fark şu: başlayan bir şey biter; kurulan bir şey ayakta kalır.

— Peki neden? diye sordum. Neden bir insan, karşılık beklemediği bir şeyi verir gibi yapar?

Mauss gülümsedi; ilk kez.

— Çünkü öyle yapmıyor, dedi. Hiçbir zaman yapmadı. Vermek, karşı tarafı bir süre kendine bağlamanın en eski ve en nazik yoludur. Ve nazik olduğu için, en uzun süre fark edilmeyen yoludur.

Burada bir şey söylemem lazım; ikinci sahnede aynı soruyu Seneca'ya sormuştum. Seneca'da bu bir kusurdu: hediye, borç kılığında doğan bir yüktü. Mauss'ta aynı olgu bir mimari: borç, hediyenin hatası değil, hediyenin kendisi.

Garson: — Hangisi doğru?

— İkisi de, dedim. Fark, nereden baktığın: alanın gözünden bir yük, toplumun gözünden bir duvar.

Mauss ayağa kalktı, levhaya baktı; ve bir şey daha anlattı. Kuzeybatıda bir bakır levha, sahibinin elinde dururken bir değerdedir; ama sahibi onu parçalarsa ya da denize atarsa değeri artar. Çünkü artık kimse ona sahip olamaz; ve karşı taraf, o yok edilen şeyin karşılığını vermek zorunda kalır.

Garson: — Yani bir şeyi yok etmek, onu vermenin en pahalı yolu.

— En pahalı yolu, dedi Mauss. Ve en kesin olanı: geri verilemeyecek bir şey vermek, karşı tarafı sonsuza kadar borçlu bırakır.

Ben araya girdim: — O zaman en büyük hediye, geri verilemeyen hediyedir.

— Evet, dedi. Ve tam bu yüzden, en büyük hediyelerin çoğu, bir insanın kaldıramayacağı kadar ağırdır.

— Bir de şu var, dedi. Bizim bulduğumuz şu: bu toplumlarda hediyenin faizi vardı. Yüzde otuzdan yüzde yüze kadar. Yılda.

Garson: — Yani hediye, faizsiz değil.

— Değil, dedi Mauss. Faizsiz olan hiçbir şey değil. Yalnızca faizi yazılmamış olanlar var.

DÖRDÜNCÜ ANLATIM · DEFTER

Veren: bir bakır.

Alan: bir borç.

Tanık: bir cümle.

Defter: bir satır.

Tarih: verildiği gün.

Vade: yok.

Faiz: yazılmadı.

Bedel: hesaplanmadı.

Sebep: fiyatı yok.

Not: fiyatı olmayan şeyin bedeli daha ağırdır.

BEŞİNCİ ANLATIM · SEN

Şimdi sıra sende.

Hayatında aldığın ilk hediyeyi düşün — hatırladığın ilk hediyeyi, bir doğum günü, bir bayram, bir el. Onu kim verdi? Ve sen ne zaman geri verdin?

Belki hiç vermedin.

O zaman şunu sor: hâlâ borçlu musun?

Cevabın "hayır" ise, bir şey olmuş demektir: ya o hediye artık bir eşyaya dönüşmüştür — kullanılmış, eskimiş, atılmış — ya da arada bir şey kırılmıştır, ve kırılan şey hediye değildir.

Cevabın "evet" ise, korkma. Borçlu olmak, birine bağlı olmak demektir; ve bağlı olmak, bu kitapta gördüğümüz en ucuz şey değil, ama en çok işe yarayan şey.

İkisi arasında bir yerde duranlar: siz bu sahnenin asıl konuklarısınız.

SON

Garson levhayı aldı, tarttı.

— Bunu kim ödeyecek? diye sordu.

— İkisi, dedim. Vermek ödemektir, almak borçlanmaktır; geri vermek ise ikisini aynı anda yapmaktır.

— Bu adil mi?

— Adil değil, dedim. Ayakta. Ve ayakta kalan bir şey, adil olmayabilir; bu dünyanın en eski haberidir.

Sonra yedinci itirafımı yaptım.

Bu sahneyi dört kez anlatmamın sebebi, biçim değildi. Tek anlatımda bir tarafın haklı olduğuna karar vermek zorunda kalıyordum. Dört anlatımda karar veremedim.

Ve okurun da verememesini istedim. Çünkü hediye, tam olarak şu yerde duruyor: kimsenin haklı olmadığı, ama herkesin borçlu olduğu bir yerde.

Zaman Tüneli · yazar
Sıradaki sahneDikkatBir imparatorun kendine yazdığı notlar: bedelin en ucuz ve en zor türü dikkat.Bütün sahneler: Zaman Tüneli
Kaynak Notları — bu bölümün belgeleri

1. Künye. Olgu: Marcel Mauss, Essai sur le don. Forme et raison de l'échange dans les sociétés archaïques, L'Année sociologique, yeni seri, cilt 1 (1923–1924), Paris 1925, s. 30–186.

2. Üç zorunluluk. Olgu: Mauss, verme–alma–karşılık verme biçiminde üç zorunluluk tanımlar; bu zorunluluklar görünüşte gönüllü, gerçekte bağlayıcıdır.

3. "Vermeyi reddetmek savaş ilanıdır". Olgu: Mauss'un metninde, vermeyi reddetmenin, davet etmeyi ihmal etmenin ve almayı reddetmenin savaş ilanıyla aynı anlama geldiği söylenir. Metinde kısa ve serbest bir aktarım yapıldı.

4. "Yaptırımı borç köleliğidir". Olgu: Mauss, geri verme zorunluluğunun yaptırımını borç yüzünden köleliğe düşmek olarak ifade eder (metinde kısa alıntı). Bu sahnenin cildin ana sorusuna bağlandığı yer burasıdır.

5. Hau / taonga. Olgu: Mauss, Polinezya örneğinde Maori kavramlarına dayanır: verilen nesne (taonga) ruhsuz değildir; verenin bir parçasını taşır ve bu yüzden geri dönmek ister (hau). Sınır: Bu, Mauss'nun bir Maori muhatabından aktardığı yorumdur ve antropolojide tartışılmıştır; sahne bunu "olgu" değil, "aktarılan düşünce" olarak sunar.

6. Zaman ve vade. Olgu: Mauss, hediyenin özü gereği vadeli olduğunu söyler: karşılık hemen verilemez; karşılık için zaman gerekir. Sahnedeki "vermek bir tarih vermektir" cümlesi bu düşüncenin yorumudur.

7. Potlatch, rütbe ve yüz. Olgu: Kuzeybatı Amerika'daki potlatch'ta çok veren ya da çok yok eden rütbe kazanır; karşılık vermeyen "yüzünü" kaybeder. Mauss ve dayandığı kaynaklar (özellikle Franz Boas), "bakır" denen büyük bakır levhaların verildiğini, parçalandığını ya da denize atıldığını; böylece sahibinin değerinin arttığını ve karşı tarafın karşılık vermek zorunda kaldığını aktarır.

8. Faiz oranı ⚠️. Aktarım: Mauss'nun metninde potlatch borcunun faizle, kimi yerlerde yılda %30–100 arası oranlarla geri ödendiği belirtilir. Uyarı: Bu oranlar Mauss'nun aktardığı kaynaklara dayanır; genelleştirilmemelidir. Sahne bunu "bir toplumda görülen" değil, "Mauss'nun aktardığı" biçiminde sunar.

9. "Gönüllü ve zorunlu". Olgu: Mauss'nun formülü, hediyenin aynı anda hem özgür hem zorunlu olduğudur.

10. Kula ve diğer örnekler. Olgu: Mauss, Trobriand adalarındaki kula dolaşımını ve eski Roma, Hint, Cermen, Kelt hukukundaki kalıntıları da karşılaştırmasına katar.

11. Seneca ile karşılaştırma. Olgu: İkinci sahnede işlenen hediye–borç ilişkisi (Seneca, De Beneficiis) ile Mauss'nun şeması aynı olguyu farklı değerlendirir: birinde ahlaki kusur, ötekinde toplumsal kuruluş. Yorum: "Alanın gözünden yük, toplumun gözünden duvar" cümlesi bu kitabın yorumudur.

12. Bugünün fişi. Yorum: Hediye kutusundaki değişim fişi çağdaş bir örnektir; "fiyat hediyenin gölgesidir" ifadesi bir benzetmedir, veri değildir.

13. Biçim. Uygulama: Beş anlatım (veren / alan / tanık / defter / okur) bu sahnenin kurmaca kurgusudur. Kişiler ve bakır levha uydurmadır; hiçbir gerçek topluluğa ya da kişiye atfedilmemiştir.

14. Çıkış. Sıradaki sahne bir imparatorun kendine yazdığı notlar: dikkat, bedelin en ucuz ve en zor türü.

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder