FUNDALIK
Bu gece salona bir parça dışarı getirdim.
Yere funda serdim. Kuru, sert, ayak altında çıtırdayan funda. Duvara tek bir pencere astım; camı yok, çerçevesi var. Pencerenin önüne bir taş koydum: yassı, ıslak, üstünde iki oyuk. Oyuklar o kadar eskiydi ki harf mi, çizik mi, yoksa taşın kendi çatlağı mı, kimse söyleyemezdi.
— Bu ne? dedi garson.
— Bir mezar taşı, dedim. Ama hangi mezardan olduğunu bilmiyorum.
— İki isim mi var üstünde?
— İki oyuk var, dedim. İnsanlar bir taşa iki isim kazıyınca, yüz yıl sonra geriye iki oyuk kalıyor. Bu gece o iki oyuğu konuşacağız.
Bu salonun kuralını biliyorsunuz: burada kimse yüz göstermez, kimse hüküm vermez. Ama bu gece bir şey daha var. Bu gece konuğumuzu sevmeyeceğiz. Onu yalnızca anlamaya çalışacağız ve bu, bu salonda en zor iş.
GELEN ADAM
Önce uşaklar değişti. İki garson salonun ucunda durdu, sonra ikisi de mutfağa gitti ve geri gelmedi. Kapıda bir adam vardı.
Yakası kalkık, paltosu ıslak, çizmeleri çamurlu. Oturmadı. Şapkasını çıkarmadı. Salona girdi, duvarın dibine geçti, sırtını duvara verdi ve orada durdu; yıllarca bir evde beklemiş, sonra o evi terk edip her yerde beklemiş bir adamın duruşuyla durdu.
— Heathcliff, dedim.
Başını çevirmedi.
— Bu salonda konuklar genelde oturur.
— Ben buraya oturmaya gelmedim, dedi.
— Neden geldiniz?
— Çünkü o gelecekti, dedi. Ve ben onunla aynı odada ilk kez ölüyken bulunuyorum.
PENCERE
O, pencerenin önüne gitti.
Catherine Earnshaw salona girdiğinde rüzgâr da girdi; pencere çerçevesinin önünde durdu ve eliyle camı yokladı. Cam yoktu. Eli boşluğa girdi.
— Bu pencereyi açabilir miyim? dedi.
— Açık, dedim.
— Hayır, dedi. Çerçeve var, cam yok. Yani dışarısı her zaman içeride. Ben yıllarca bir odada yaşadım ve o odanın penceresinden hep aynı şeyi gördüm: fundalık, rüzgâr ve hiç değişmeyen bir gökyüzü. Sonra o odadan çıktım ve fark ettim ki aslında manzara benim içimdeymiş.
— Neden buradasınız?
— Çünkü bu gece bana bir soru sorulacak, dedi. Ve cevabı ben de bilmiyorum.
Heathcliff duvarın dibinden onu izliyordu. Bir şey söylemedi. Bir insanın, yıllardır görmediği birini gördüğünde sustuğu türden bir sessizlikti bu; ama o sessizliğin içinde bir hesap vardı.
BEN HEATHCLIFF'İM
— Size bir şey soracağım, dedim Catherine'e. Kitapta bir cümleniz var, çok bilinen bir cümle. Söyler misiniz?
Catherine gözlerini pencereden ayırmadı.
— Söylerim, dedi. "Nelly, ben Heathcliff'im." O her zaman, her zaman aklımda; bir zevk olarak değil, kendim hep kendime bir zevk olmadığım gibi — kendi varlığım olarak.
Salonda kimse konuşmadı.
— Bunu söylediğinizde kaç yaşındaydınız?
— Onaltı.
— Ve bu cümle, dedim, bugün dünyanın her yerinde bir aşk cümlesi olarak okunuyor.
Catherine ilk kez bana döndü.
— Öyle mi? dedi. Ben onu bir aşk cümlesi olarak söylemedim. Ben onu bir mülkiyet cümlesi olarak söyledim. Kendimi ona ait ilan ettim. Sonra gidip başka biriyle evlendim.
Heathcliff'in sesi duvardan geldi.
— Ve ben seni affetmedim.
— Biliyorum, dedi Catherine. Ve ben de kendimi affetmedim. İkimiz de affetmedik; aradaki fark şu: ben cezamı içimde çektim, sen cezanı başkalarına çektirdin.
DEFTER I — 1847
Defteri açtım.
Belge. Roman 1847 Aralık'ta Londra'da yayımlandı. Yazar adı Ellis Bell'di; Emily Brontë adı kitapta yoktu. Newby'nin yayımladığı üç ciltlik takımın ilk iki cildi bu romandı; üçüncü cilt, kız kardeşi Anne Brontë'nin Agnes Grey'iydi.
Belge. İlk baskı küçüktü ve büyük ölçüde satmadı. Basın da kitabı sevmedi. Dönemin saygın dergilerinden biri onu "hoş olmayan bir hikâye" diye niteledi; bir başka eleştiri onu "vahşi, karmakarışık, dağınık ve inanılmaz" buldu ve kişilerini Homeros öncesi dönemin "daha kaba vahşileri"ne benzetti.
Belge. Bir eleştirmenin tesellisi şuydu: bu kitap "asla genel olarak okunmayacaktı."
Defteri kapattım.
— Okunmadı mı? dedi Heathcliff.
— Bir buçuk asırdır okunuyor, dedim.
— Neden?
— Çünkü, dedim, sizi sevmeyen insanlar sizi okumaktan vazgeçmiyor.
Heathcliff duvardan ayrıldı, taşın yanına geldi, üstüne eğildi. Bir kitabın kapağını açar gibi bakmadı; bir yaranın üstüne bakar gibi baktı.
— Ben okundum mu? dedi. Yani gerçekten okundum mu, yoksa hakkımda bir şey mi yazıldı?
— İkisi arasındaki farkı siz söyleyin, dedim.
— Fark şu, dedi. Okunan adamın içi görülür. Hakkında yazılan adamın yalnızca sesi duyulur. Benim sesim yüz elli yıldır duyuluyor; kimse içime bakmadı. İçimde ne olduğunu merak eden tek kişi, beni icat eden kadındı.
KAVGA
Heathcliff duvardan ayrıldı.
— Bir şey söyleyeceğim, dedi. Bu salonda herkes bana acıyor ya da benden nefret ediyor. İkisi de aynı şey. Kimse şunu sormuyor: beni kim bu hale getirdi?
— Ben mi? dedi Catherine.
— Sen gittin.
— Ben gittim, dedi Catherine. Ama sen kalmadın. Sen gidip başkalarından intikam aldın. Benim kardeşimden, kocamdan, çocuklarından. Onların adı neydi hatırlıyor musun?
— Hayır.
— İşte bu yüzden, dedi Catherine, benim cümlem bir mülkiyet cümlesiydi. Senin hayatın bir hesap defteri oldu. Ve defterde kimse yazmıyor.
Heathcliff onun elini tuttu. Sert tuttu; bir insanın bileğini kavrayan bir el. Catherine elini çekmedi. Bu salonda bir kadının elini çekmemesi, bir şiddetin en uzun cümlesidir.
— Bırak, dedi sonunda.
Bıraktı. Ama geç bıraktı.
— Bunu gördünüz mü? dedi bana. Bu benim. Ben buyum. Eve gidip bunu yumuşatmayın.
— Yumuşatmayacağım, dedim. Ama şunu da söyleyeceğim: bu gece size acımıyorum.
İlk kez gülümsedi. Dişleri göründü; kötü bir gülümsemeydi ve içinde bir rahatlama vardı.
— Nihayet, dedi.
DEFTER II — 1850
Defteri son kez açtım.
Belge. Emily Brontë 19 Aralık 1848'de, otuz yaşında öldü. Kitap 1850'de ikinci kez yayımlandı. Bu baskıya kız kardeşi Charlotte Brontë bir önsöz yazdı ve metinde yüzlerce küçük düzeltme yaptı; yazım, noktalama, taşra ağzının yazılışı düzeltildi.
Belge. Charlotte o önsözde kardeşini savundu ama kitabın yarattığı adamı savunmadı. Şöyle yazdı: "Heathcliff gibi varlıklar yaratmanın doğru ya da yerinde olup olmadığını bilmiyorum: pek sanmıyorum." Önsözün bir yerinde kitabı "kaba ve tuhaf bir eser" olarak niteledi; bir başka yerde kardeşini fundalıkların "yerlisi ve evladı", eşiğinden hiç çıkmayan biri olarak anlattı.
Defteri kapattım.
— Kız kardeşim, dedi Emily Brontë'nin sesi.
Salonun kapısında duruyordu. Paltosu yoktu, elbisesi sadeydi, saçı toplanmamıştı. İçeri girdi, funda serilmiş yere baktı, sonra taşa baktı.
— Özür dilemiş, dedi. Benim için özür dilemiş.
KIZ KARDEŞ
— Neden? diye sordum.
— Çünkü ben öldükten sonra kitabı o okudu, dedi Emily. Ve bir kardeş, kardeşinin kitabını okurken iki şey yapar: ya onu sever ya ondan utanır. O ikisini birden yaptı.
— Siz olsaydınız ne yapardınız?
— Ben önsöz yazmazdım, dedi. Ben kitabı yazdım ve bıraktım. Bir kitap, yazarının arkasından konuşmaz.
Catherine pencereye döndü.
— Ama o adam, dedi, insanlara zarar veriyor. Kitabınızda zarar veriyor. Bir köpek asıyor. Bir kadınla evleniyor ve onu incitiyor. Bunları yazdınız.
— Yazdım, dedi Emily.
— Neden?
— Çünkü, dedi Emily Brontë, ben iyi bir adam yazmadım. Ben gerçek bir adam yazdım. Yas tutan bir adamın nasıl göründüğünü yazdım: yas, terbiyeli değildir. Yas, insanı kibarlaştırmaz. Yas, insanı keskinleştirir ve keskin insan keser.
Salonda uzun bir sessizlik oldu.
— Ama okurlar onu seviyor, dedim. Bugün dünyanın her yerinde genç kadınlar bu adamı seviyor. Onu bir aşk kahramanı yaptılar.
Emily Brontë bana baktı. Gözlerinde şaşkınlık yoktu; bir yazarın, kitabının başına gelenleri öğrendiğinde takındığı o düz, kabul eden bakış vardı.
— Biliyorum, dedi. Ve bu benim suçum değil. Ben yasın çirkinliğini yazdım; onlar yasın çekiciliğini okudu. Bir kitap, okurunun kendisinden fazlasını veremez.
TAŞ
Gece bitmeden hep birlikte taşa baktık. Üstündeki iki oyuk, ışığın altında daha da belirsizdi.
— Bu iki isim mi? dedi garson.
— Bilmiyoruz, dedim.
— Bu taş hangi mezardan?
— Bilmiyoruz.
Heathcliff taşın yanına çömeldi. Elini oyukların üstüne koydu.
— Benim mezarımda adım yok, dedi. Benim adım da bir yerden alınmıştı; bir ölünün adı, bir çocuğa verildi, sonra o çocuk kendi adını hiç bulamadı. Bir insanın adı yoksa, ölümü kime aittir?
— Peki sen ne istiyorsun? dedi Catherine.
— Hiçbir şey, dedi. Yıllarca bir şey istedim ve alamadım. Şimdi hiçbir şey istemiyorum. Bu, benim tek huzurum.
Doğruldu, paltosunun yakasını düzeltti ve kapıya yürüdü. Sonra durdu.
— Bir şey soracağım, dedi. Beni okuyanlar, beni sevdiklerini söylerken, tam olarak neyi seviyorlar? Beni mi, yoksa bende kendi öfkelerini mi?
Cevap veremedim. Bu salonda cevap veremediğim soruların listesi kısa ve bu, o listenin en tepesindeydi.
Kapıdan çıktı. Funda ayaklarının altında çıtırdadı, sonra sustu.
Emily Brontë kapıdan çıkmadan önce, yerdeki fundadan bir tutam aldı, avucunda ezdi, kokladı.
— Bu koku, dedi, benim odamın kokusu. Yıllarca bu kokunun içinde yazdım. Kimse bana "sen bu adamı neden yazdın" diye sormadı; herkes "sen bu adamı nasıl yazdın" diye sordu. Fark şu: birincisi ahlâk sorusu, ikincisi marifet sorusu. Ben birincisine cevap vermek zorunda değilim.
— Ama cevap verdiniz, dedim. Bu akşam.
— Verdiler, dedi. Bana cevap verdirdiler.
Catherine pencere çerçevesinin önünde kaldı. Eli hâlâ boşlukta, camın olması gereken yerdeydi.
SORU
Bir karakteri sevdiğinizde, onu mu seversiniz, yoksa onda kendi karanlığınıza açılmış bir kapıyı mı?
Ve daha zoru: iyi olmayan bir insanı anlamak, onu affetmek midir? Anlamak ile affetmek arasındaki mesafe, bir yazarın okuruna bıraktığı tek gerçek mesafedir.
Kaynak Notları — bu bölümün belgeleri
1. Yayım. Olgu: Wuthering Heights 1847 Aralık'ta Londra'da Thomas Cautley Newby tarafından, Ellis Bell takma adıyla yayımlandı. Üç ciltlik takımın ilk iki cildi bu romandı; üçüncü cilt Anne Brontë'nin Agnes Grey'iydi. Kaynak: İlk baskı künyesi; Brontë araştırmaları. ⚠️ Aralık ayının kesin günü kaynaklarda farklı verilir (14–19 Aralık); bu yüzden sahne gün belirtmez.
2. İlk baskının akıbeti ve basın. Olgu: İlk baskı küçük tutulmuştu ve büyük ölçüde satmadı. Çağdaş eleştiriler sertti. Athenaeum (25 Aralık 1847) kitabı "hoş olmayan bir hikâye" olarak niteledi; Examiner (8 Ocak 1848) "vahşi, karmakarışık, dağınık ve inanılmaz" buldu ve kişileri Homeros öncesi "daha kaba vahşiler"e benzetti. Bir eleştirmen kitabın "asla genel olarak okunmayacağı" tesellisini verdi. Kaynak: Dönem süreli yayınları; Brontë resepsiyon literatürü. Not: Sahnede alıntılar dolaylı verildi, çeviriler bana aittir. ⚠️
3. Charlotte Brontë'nin 1850 önsözü. Olgu: Emily Brontë 19 Aralık 1848'de, otuz yaşında öldü. 1850'de Smith, Elder & Co. ikinci baskıyı yayımladı; Charlotte Brontë bir önsöz yazdı ve metinde çok sayıda küçük düzeltme yaptı (yazım, noktalama, taşra ağzı). Önsözdeki cümle: "Heathcliff gibi varlıklar yaratmanın doğru ya da yerinde olup olmadığını bilmiyorum: pek sanmıyorum." Kaynak: Charlotte Brontë, "Editor's Preface", Wuthering Heights, 1850, s. xxii–xxiii. Not: Cümle kamu malıdır; Türkçe çeviri bana aittir. Sahne bu cümleyi tek cümleyle, kaynağı belirterek kullandı.
4. "Ben Heathcliff'im." Olgu: Catherine'in cümlesi romanın dokuzuncu bölümündedir: "Nelly, I am Heathcliff — he's always, always in my mind — not as a pleasure, any more than I am always a pleasure to myself — but as my own being." Kaynak: Wuthering Heights (1847), I. cilt, 9. bölüm. Roman kamu malıdır. Not: Sahne bu cümleyi iki kısa parça hâlinde verdi; tam paragraf alınmadı. Türkçe çeviri bana aittir; yayından önce kullanılacak Türkçe baskının çevirmeni belirtilecek. ⚠️
5. Charlotte'un kardeşini anlatışı. Olgu: Önsözde Emily Brontë, fundalıkların "yerlisi ve evladı", eşiğinden çıkmayan biri olarak anlatılır; kitap "kaba ve tuhaf bir eser" diye nitelenir. Not: Charlotte'un bu tasvimi bugün bazı araştırmacılarca eleştirilir; Emily'nin metninde yaptığı düzeltmelerin ve mektuplarını yakmasının kardeşinin mirasını "sildiği" yönünde yorumlar vardır. Bu bir yorumdur, olgu değildir; sahne bu iddiayı kullanmadı. Kural gereği kanıtlanmamış bir isnat kurulmadı. ⚠️
6. Heathcliff'in zulmü. Olgu: Roman boyunca Heathcliff'in zalimce davranışları ayrıntılı biçimde anlatılır; sahnede anılan köpeğe ve eşine yaptıkları bu anlatının parçasıdır. Not: Sahne bu zalimliği yumuşatmaz; "kötü kahraman" tartışması ancak bu zalimlik açıkça dururken anlamlıdır. Bu, sahnenin bilinçli ahlâkî tercihidir.
7. Heathcliff'in adı. Olgu: Roman, Heathcliff'in adının nereden geldiğini açık biçimde çözmez; ad, ölmüş bir çocuğun adı olarak verilmiş olabilir biçiminde ima edilir. Not: Sahnede "bir ölünün adı bir çocuğa verildi" ifadesi bu imayı kurmaca bir ağızla söyler; kesin olgu olarak sunulmadı. ⚠️
8. Mezar taşı, fundalık, pencere. Mekân, taş, iki oyuk ve pencerenin camsız çerçevesi kurmacadır. Taşta okunabilir isim yoktur; bu bilinçli bir tercihtir: bu kitapta harf ve isim başka sahnelerde işlendiği için burada isim gösterilmedi.
9. Emily Brontë sahnede. Gerçek bir kişidir (1818–1848). Sahnede söyledikleri, defterde okunan belgeler dışında kurmacadır; hiçbiri onun gerçek sözü olarak okunmamalıdır. Catherine ve Heathcliff kurmaca kişilerdir; üçünün bir arada bulunması hiç yaşanmamıştır.
10. On birinci sahneye bağ. On birinci sahne "okur karakteri düzeltir mi?" diye sordu; bu sahne aynı soruyu tersinden sorar: okur karakteri sever ve bu sevgi bir düzeltmedir. İki sahne arasındaki bağ kurmacadır.
11. Perde III kapanışı. Bu sahne Üçüncü Perde'nin son sahnesidir. Perde I–III boyunca sorulan üç soru — kim konuşabilir, kim görünür, kim yargılar — burada tek bir soruya iner: sevilmeyen birini anlamak onu aklamak mıdır? Dördüncü Perde bu soruyu yazarın gücü üzerinden sürdürecektir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder