BU SAYFA
Defteri açtım. Solda on bir satır vardı; sağ sayfa boştu.
Garson: — Yeni bir borç mu?
— Hayır, dedim. Hesap.
İlk on bir sahne, on bir bedel ödedi. Şimdi o bedelleri tek tek yazacağım; ve her satırda tek bir soru olacak: kim ödedi.
Bir şeyi baştan söyleyeyim: bir kitabın ortasında hesap sayfası can sıkıcıdır. Biliyorum. Ama bu cilt, bedelin cildi; ve bedeli konuşup hesabı konuşmamak, tam da bu kitabın şikâyet ettiği şey olurdu.
ON BİR SATIR
— Kurban — konuşamayan ödedi. Makbuz: bir taş.
— Borç — alan ödedi. Makbuz: bir hediye.
— Senet — yazıya geçen ödedi. Makbuz: çatlamış bir mühür.
— Kapı — bekleyen ödedi. Makbuz: oyulmuş bir eşik.
— Vergi — yazılmayan ödedi. Makbuz: dört sütunlu bir satır.
— Ada — tarafsız ödedi. Makbuz: iki cümle.
— Hediye — geri veremeyen ödedi. Makbuz: kutunun içindeki fiş.
— Dikkat — unutan ödedi. Makbuz: bir sabah.
— Risk — prim ödeyen ödedi. Makbuz: bir poliçe.
— Faiz — bekleyemeyen ödedi. Makbuz: bir kuruş.
— Kefil — imzalayan ödedi. Makbuz: boş satır.
Garson satırları okudu; sonra bir şey fark etti.
— Hepsi aynı, dedi. Makbuzu ödeyen kesmiyor.
— Evet, dedim. Makbuzu alan kesiyor. Bu cildin en sade kuralı bu: bedeli ödeyen, elinde yalnızca bir işaret kalıyor.
Ve bir uyarı: bu satırların hiçbiri bir mahkeme kararı değil. Hepsi birer okuma; itiraza açık, düzeltilmeye hazır.
MAKBUZSUZ
Bir de şunlar var; ve bu listenin en kalabalığı bunlar.
Adı yazılmayanlar. Defterde bir satır olan adam. Öldürülenlerin adları. Borcu ödeyip kaydı tutulmayan kadın. Senedi imzalayıp okuma bilmeyen kişi. Kefil olup ödeyen, sonra unutulan adam.
Hepsi ödedi. Hiçbiri makbuz almadı.
Garson: — Bunları nasıl sayacağız?
— Sayamayacağız, dedim. Ve bu, sayfanın en önemli satırı: bu cildin en büyük kalemi, yazılmamış olan kalemdir.
Bir şey daha: makbuzsuz ödeyenlerin bir kısmı, ödediğini bilmiyordu.
Bedeli ödeyen her zaman hesabı görmez. Bazıları yalnızca bir sabah, bir söz, bir eşik olarak yaşar; ve adı, bir başkasının defterinde geçtiğinde öğrenir ki zaten ödemiş.
ÇENTİK
Bu yüzden, insanlık uzun süre başka bir şey kullandı: çentik çubuğu.
Fındık dalından bir çubuk alınır, üstüne borcun değeri çentiklerle kesilir; sonra çubuk boyuna yarılır. İki parça da aynı çentikleri taşır. Bir parçası borç verende, öteki borç alanda kalır.
Ve denetim şöyle yapılır: iki parça birbirine oturtulur. Oturursa hesap doğrudur.
Garson: — Yazı yok.
— Yazı yok, dedim. Ama bir şey var: çentik iki parçayı birden keser. Bir tarafa sonradan çentik eklemek imkânsızdır; çünkü öbür yarısı uymaz.
Uzun parçaya stock derlerdi, kısa parçaya foil. Ve bu iş öyle uzun sürdü ki, bugünkü bazı kelimeler oradan gelir: hisse, sahip olunan pay, hatta "kontrol etmek".
Ama çubuğun asıl hüneri bu değildi.
Hüner şuydu: kimse kimseye inanmak zorunda değildi. İki taraf birbirine güvenmiyordu; ahşaba güveniyorlardı. Ve ahşap kimsenin tarafını tutmuyordu.
Yani çentik çubuğu, güvenin yerine bir nesne koymuştu. İnsanlığın en eski buluşlarından biri bu: ahlakı zor bulduğun yerde, maddeyi kullan.
YARIM ÇUBUK
Ama sahnenin en dibi burada: parçalardan biri, tek başına hiçbir şey kanıtlamaz.
Elinde bir yarım çubuk varsa, elinde bir iddia var; kanıt, karşı tarafın yarısıyla birleştiği anda doğar.
Yani hesabın güvenilirliği, iki kişinin aynı anda doğru söylemesine bağlı. Biri kaybolursa, yarım çubuk bir tahta parçasıdır.
Dokuzuncu sahnedeki karşı tarafı hatırladım. On birinci sahnedeki kefili de. Hepsi aynı yere çıkıyor: kayıt, tek başına bir hatıradır; iki taraflıysa bir kanıttır.
Bugün çubuklar yerine sunucular var. Ama soru değişmedi: karşı tarafın yarısı yerinde mi? Ve o yarı bir gün sessizce kapanırsa, elimizde kalan şey yine bir tahta parçası kadar değerlidir.
YANGIN
Bir de şu var; ve bu, defterlerin kaderine dair en tuhaf hikâye.
İngiltere'de çentik çubuğu yüzyıllarca kullanıldı; 1826'da resmen kaldırıldı. Ama arşivde duruyordu: altı yüzyıla ait çubuklar, sandıklar dolusu.
1834'te bu çubukların yakılmasına karar verildi. İki araba dolusu çubuk, Parlamento binasının altındaki sobalara dolduruldu. Bacalar tutuştu; ateş yayıldı.
Ve Westminster Sarayı'nın büyük bölümü yandı.
Garson bir süre sustu.
— Yani hesabı yakmak isterken binayı yaktılar.
— Evet, dedim. Hesap, en sonunda binayı yaktı. Altı yüzyıllık bir hafıza, ısınmak için kullanıldı.
BEDEL
Bu sayfayı yazmanın da bir bedeli var; ve onu sona bıraktım.
On bir sahne boyunca bir taraf tuttum. Kimin ödediğini yazarken, ödemeyenleri de yazmış oldum.
Ve bu, masum bir işlem değil: bir hesap sayfası, aynı zamanda bir suçlama sayfasıdır. Kime ne yazdıysam, onu bir yere yerleştirmiş oldum.
Garson: — Peki adil mi?
— Hayır, dedim. Ama açık. Ve açık olan bir hesap, adil olmayabilir; yine de tartışılabilir.
SORU
Garson sağ sayfayı işaret etti: hâlâ boştu.
— Buraya ne yazacağız?
— Bilmiyorum, dedim. Belki önümüzdeki sekiz sahne. Belki hiçbir şey.
Ve on ikinci itirafımı yaptım.
Bu hesap sayfasını, okur bana güvensin diye yazdım. Kendimi denetliyormuş gibi görünmek, güven kazandırıyor; ve güven, bu kitapta satın alabileceğim en pahalı şey.
Yani bu sayfa da bir prim. Dürüstlüğün de bir getirisi var; ve ben o getiriyi biliyorum.
Bunu yazmam, sayfayı temizlemez. Ama en azından, alacağım şeyin ne olduğunu gizlememiş olurum.
Kaynak Notları — bu bölümün belgeleri
1. Bölümün niteliği. Uygulama: "Kim ödedi" listesi bu kitabın yorumudur; olgusal bir döküm değildir. Önceki on bir sahnenin her birinde anlatılan bedelin bir sahibi olduğu fikri, yazarın okumasıdır.
2. Çentik çubuğu (split tally). Olgu: Ortaçağ Avrupası'nda, özellikle İngiltere'de, borç ve ödeme kaydı için fındık dalından çubuklar kullanılırdı. Çubuğa borcun değeri çentiklerle işlenir, sonra çubuk boyuna yarılır; iki yarı da aynı çentikleri taşırdı. Çentikler her iki parçayı birden kesecek biçimde açıldığı için sonradan ekleme yapmak neredeyse imkânsızdı.
3. Stock ve foil. Olgu: Uzun parçaya stock, kısa parçaya foil denirdi; taraflar birer yarıyı alırdı. Bazı kaynaklar bu uygulamanın bugünkü bazı ticari terimlerin kökeniyle ilişkilendirildiğini belirtir (stock, foil, vb.). Sınır: Kelime kökenleri tartışmalıdır; sahne bunu kesin bir etimoloji olarak değil, bir aktarım olarak verir.
4. İki parçanın birleştirilmesi. Olgu: Denetim, iki yarının birbirine oturtulmasıyla yapılırdı; oturmayan parça sahte sayılırdı.
5. 1826 ve 1834. Olgu: İngiltere'de çentik çubuğu kullanımı 1826'da resmen kaldırıldı. Birikmiş çubuklar 16 Ekim 1834'te, Westminster'da Parlamento binasının altındaki sobalarda yakıldı; çıkan yangın, eski Westminster Sarayı'nın büyük bölümünü tahrip etti. Olay dönemin basınında ve sonradan (örneğin Dickens'ın 1855'teki bir yazısında) anlatıldı.
6. "Hesap binayı yaktı". Yorum: Bu ifade bir benzetmedir; olayın kendisi bir kaza ve ihmal sonucudur.
7. Sayılamayanlar. Yorum: "En büyük kalem yazılmamış olandır" cümlesi bu kitabın yorumudur; arşivlerde adı geçmeyenlerin ölçülemeyeceği fikrine dayanır.
8. Makbuzu alan keser. Yorum: Önceki sahnelerdeki örneklerin (taş, mühür, eşik, satır, fiş, poliçe, boş satır) ortak noktası olarak bu cümle yazarın okumasıdır.
9. Hesabın suçlama olması. Yorum: "Bir hesap sayfası aynı zamanda bir suçlama sayfasıdır" ifadesi, çift taraflı bir kaydın kaçınılmaz olarak bir taraf yazması üzerine bir değerlendirmedir.
10. Dürüstlüğün getirisi. Yorum: On ikinci itiraf, yazarın kendi denetim sayfasını da bir "prim" olarak görmesidir; bu bir öz-eleştiri, bir itiraf değil — itiraf, okurun bunu bilmesidir.
11. Sahnede kurmaca olan. Uygulama: Defterin açılması, garsonla konuşma ve sağ sayfanın boş bırakılması kurmacadır.
12. Çıkış. Sıradaki sahne bir yüzük: görünmez olanın bedeli.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder