BOŞ SANDALYE
Bu gece salona bir sandalye koydum.
Tek bir sandalye. Masanın başına değil, ortasına; herkesin görebileceği yere. Üstüne bir yastık, yastığın üstüne de iki gecedir masada duran o ters kartı bıraktım.
Garson odaya girdiğinde salon boştu.
— Konuk gelecek mi? dedi.
— Emin değilim, dedim.
— Kartı var.
— Kartı var, dedim. Ama kartı olmak, gelmek değil.
Mumları yaktım. Saat yoktu; bu gece saati de getirmedim. Beklemek, saatsiz daha uzun sürer.
GELEN İKİ KİŞİ
Kapıdan iki kişi girdi. İkisi de davetli değildi.
Birincisi uzun, zayıf, sakallı bir adamdı; üstünde eski bir zırh, kolunda bir mızrak. İkincisi kısa, yuvarlak, iyi huylu bir köylüydü; eşeğinin yularını elinde tutuyordu.
— Ben, dedi uzun adam, La Mancha'da nam salmış bir şövalyeyim. Yanımdaki silah arkadaşımdır. Ve bu akşam buraya, hanımefendimi getirmeye geldim.
— Davet edilmiş miydi? diye sordum.
— Hayır, dedi. Ama ben onun adına kefilim.
— Adına mı?
— Adına, dedi. Onun adına konuşurum. Bu benim işim.
Kısa adam eşeğin yularını gevşetti ve alçak sesle:
— Efendim, dedi, bu işte bir yanlışlık var. Ben o hanımı hayatımda görmedim.
DEFTER I — İKİ KİTAP, BİR YOKLUK
Defteri açtım.
Belge. Roman iki cilt hâlinde çıktı: birincisi 1605'te, ikincisi 1615'te.
Belge. İkinci ciltte, bir noktada, şövalyeye o hanımı hiç görmediği söylenir. Cevabı şudur: dünyada bir Dulcinea var mı, yok mu, hayal mi, değil mi — bunu Allah bilir; bunu bu kadar kurcalamamak gerekir.
Defteri kapattım.
— Yani, dedim, siz de bilmiyorsunuz.
— Ben bilirim, dedi şövalye. O dünyanın en güzel kadınıdır.
— Gördünüz mü?
Bir an sustu. Sonra:
— Görmedim, dedi. Ama bu bir eksiklik değil. Bir insan bir yıldızı görmeden de ona göre yürüyebilir.
— Peki o sizi tanıyor mu?
Şövalye bu soruya cevap vermedi. Kısa adam onun yerine cevap verdi:
— Tanımıyor, dedi. Hiç konuşmamışlar bile.
ÜÇ SES
— Bir dakika, dedim. Madem kimse onu tanımıyor, bu akşam o kadını bana kim anlatacak?
— Ben, dedi şövalye.
— Ben de, dedi kısa adam.
— Siz de, dedi koridordan gelen üçüncü bir ses.
İçeri bir dük ve bir düşes girdi. Gülümsüyorlardı; gülümsemeleri bir odanın içine sığmayacak kadar büyüktü.
— Biz, dedi dük, o hanımı bizzat gördük. Gecelerce onu konuşturduk. Ona bir saray kurduk, ona bir maiyet verdik, ona bir tören yaptık.
— Siz mi konuşturdunuz?
— Biz, dedi düşes. Onun yerine biz konuştuk. Ama o kadar iyi konuştuk ki, artık onun sesi sayılıyor.
— Önce siz anlatın, dedim kısa adama. Siz onu tanıyormuşsunuz.
— Ben mi? dedi. Efendim, ben onu köyde görmüşümdür. Bir kız. Harman yerinde buğday savurur. Kaldırır, şu kadar ağır bir demiri fırlatır. Sesi de gürdür; dağa bağırır, dağ cevap verir.
— Yalan, dedi şövalye. O bir prensestir.
— Efendim, dedi kısa adam, ben size doğruyu söylüyorum.
— Sen bana bir köylü kızı anlatıyorsun, dedi şövalye. Ben sana bir hanımefendi anlatıyorum.
Kısa adam bana döndü, elleriyle bir şey tartıyor gibi yaptı.
— Efendim, dedi, ben bu adamla yıllardır geziyorum. Bir tek şey öğrendim: o bir şeye inandığında, dünya ona uymuyorsa dünya yanlış oluyor.
Masaya baktım. Kart, ters duruyordu.
— Üç kişi, dedim, bana aynı kadını anlatacak. Biri onu gök sayıyor; biri onun sarımsak koktuğunu söylüyor; biri onu bir sahne oyununa çevirmiş. Hangisi doğru?
Üçü de aynı anda cevap verdi. Üç cevap birbirine karıştı ve salonda anlaşılmaz bir uğultu oldu.
— Susun, dedim. Sırayla.
DEFTER II — 1614
Defteri yeniden açtım.
Belge. 1614'te, yazarın izni olmadan, başka biri o romanın ikinci cildini yazıp yayımladı. Kitabın üstünde bir ad vardı ama o ad gerçek değildi: yazar, kimliğini saklıyordu.
Belge. Bir yıl sonra gerçek ikinci cilt çıktı. Yazar, kitabının ön sözünde o sahte adı kınadı: saklanan, kimliğini gizleyen, memleketini uyduran bir adam.
Belge. Ama yazarın cevabı yalnızca ön sözde kalmadı. Romanın içinde, kahramanları sahte kitabı okuyor; bir matbaaya girip o kitabın basıldığını görüyorlar. Sonunda, sahte kitapta adı geçen bir başka kişi çıkageliyor ve iki şövalyeden hangisinin gerçek olduğunu yazılı olarak tasdik ediyor.
Defteri kapattım.
— Yani, dedim, o kadın için iki kitap yazıldı. Birinde ona sizin verdiğiniz ad verildi; ötekinde başka biri onu kendi istediği gibi yazdı.
— Doğru, dedi şövalye.
— Ve ikisinde de o kadın tek bir kelime söylemedi.
— Doğru, dedi.
GELEN KADIN
O anda kapı açıldı.
Bir kadın girdi. Genç değildi; ne genç ne yaşlı. Üstünde kaba bir elbise, ayaklarında tozlu ayakkabılar, ellerinde buğday samanı vardı; avucunun içi, harman yerinden gelmiş bir insanın avucu gibiydi.
Sandalyesini gösterdim. Oturdu.
Ne şövalyeye baktı, ne düke, ne düşese. Masaya baktı.
Kısa adam ayağa kalktı, sonra tekrar oturdu. Şövalye ayağa kalktı ve elini göğsüne koydu; öyle kaldı, bir süre, hiçbir şey söylemeden.
Ben bir bardak su doldurdum, önüne koydum.
Bardağı aldı. İçti.
Bu, bu salonda dört yüz yıldır ilk kez oldu: o kadın bir şey yaptı ve kimse onun yerine yapmadı.
SORULAN SORU
— Size bir soru soracağım, dedim. Cevap vermek zorunda değilsiniz.
Şövalye öne eğildi.
— Cevap veremez, dedi. Onun sözü benim sözümdür. Ben onun sesiyim.
— Hayır, dedim. Siz onun sesi değilsiniz. Siz onun şairisiniz. İkisi aynı şey değil.
— Ama o konuşamaz!
— Konuşamaz, dedim. Ama konuşamaması, sizin konuşmanızı doğru kılmaz.
Şövalye geri çekildi. Yüzü, ilk kez, mızrağını kaybetmiş bir adamın yüzüne benziyordu.
Sonra dük konuştu:
— Efendim, dedi, biz o kadını gecelerce konuşturduk. Bir saray dolusu insan onu dinledi.
— Siz onu konuşturmadınız, dedim. Siz ona bir rol verdiniz. Ve rol, ses değildir.
Düşes güldü. Gülüşü, salondaki en yüksek sesti.
Kadına döndüm.
— Soru şu, dedim. Bu akşam burada, sizin adınıza üç kişi konuştu. Siz ne diyorsunuz?
Salon sustu. Mumun alevi bile kımıldamadı.
Kadın ağzını açtı.
Ve hiçbir şey söylemedi.
YAZILMAYAN CÜMLE
Elimde kalem vardı. Kâğıt, önümde, boştu.
Bu ciltte bunu üç kez yaptım: doğrulanamayan bir sözü kullanmadım ve yerine bir işaret koydum. Şimdi dördüncüsünü yapıyordum — ama bu kez işaret koyacak bir yer yoktu, çünkü ortada bir söz yoktu.
Garson fısıldadı:
— Efendim, bir cümle yazsanız? Sadece bir cümle. Okurlar bekliyor.
Bir an, gerçekten yazmak istedim. Yazacak cümleyi de biliyordum. Kısa, kibar, doğru bir cümle olacaktı; okurun altını çizeceği bir cümle. Belki de bu cildin en çok alıntılanan cümlesi.
Kalemi elime aldım. Ucunu kâğıda yaklaştırdım. Sonra kendi kendime şunu sordum: bu cümleyi yazarsam, bu akşam bu salonda dördüncü kez birisi onun adına konuşmuş olmayacak mı?
Cevap: olacak.
Kalemi bıraktım.
— Hayır, dedim.
— Neden?
— Çünkü bu odada dört yüz yıldır yapılan tek şey o: dedim. Birisi onun adına konuştu ve herkes bunu güzel buldu. Ben dördüncü olmayacağım.
Kalemi bıraktım. Bıraktığımda çıkardığı ses, bu akşamın en yüksek sesiydi.
KARTI GERİ İTİYOR
Vedalaşma vakti geldi.
Masaya, diğer kartların yanına, onun kartını koydum — ters, hâlâ ters. Yanına da kalemi bıraktım. Bir şey istiyordum ama söyleyemiyordum: kartı çevirsin, adını yazsın, künyeye girsin.
Kadın karta baktı. Kaleme baktı. Sonra kalemi aldı.
Salonda herkes nefesini tuttu. Şövalye öne eğildi. Dük, gülümsemesini düşürdü.
Kalemi aldı ve kartı bana geri itti. Ters, boş, yazılmamış.
Sonra ayağa kalktı, kapıya yürüdü ve çıktı.
Garson kapıya koştu, koridora baktı, geri geldi.
— Efendim, dedi, gitti.
— Biliyorum.
— Ama kartı masada kaldı.
— Kaldı, dedim.
— Künyeye yazılmayacak mı?
— Yazılmayacak, dedim. Ve bu, bu cildin en doğru satırı olacak.
Şövalye başını masaya koydu. Kısa adam ona dokundu; bir şey söylemedi.
Ben de yerime oturdum ve bir süre boş kartlara baktım. Sonra garsona döndüm:
— Bir künye, dedim, yalnızca aldığı adları yazmaz. Yazmadığı ad da o kitabın borcudur.
— O zaman bu kitabın bir borcu daha var, dedi garson.
— Var, dedim. Ve ödenmeyecek.
SORU
Bir karakter hiç konuşmamışsa, onun adına konuşan kim olur?
Onu seven mi? Onu kullanan mı? Onu taklit eden mi?
Yoksa — hiçbir şey yazmayıp kalemi bırakan mı?
Kaynak Notları — bu bölümün belgeleri
1. Roman ve yayım. Olgu: Miguel de Cervantes'in Don Quijote'si iki cilt hâlinde yayımlandı: birinci cilt 1605, ikinci cilt 1615. Yazar 1616'da öldü. Kaynak: Yayım künyeleri. Not: ⚠️ Türkçe baskı künyesi (yayınevi, çevirmen, yıl) yayından önce eklenecek.
2. Dulcinea'nın yokluğu. Olgu: Dulcinea del Toboso romanda hiç görünmez ve hiç konuşmaz. Gerçek adı Aldonza Lorenzo'dur; El Toboso köyünden bir köylü kızıdır. Şövalye onu uzaktan görmüş, ama hiç konuşmamıştır; adını, soyunu ve güzelliğini kendisi uydurur. Kaynak: Romanın birinci cildinin birinci bölümü; ikinci cildin dokuzuncu bölümü.
3. "Allah bilir". Olgu: İkinci ciltte, düşes ona o hanımı hiç görmediğini, belki de var olmadığını söyler; şövalye, dünyada bir Dulcinea olup olmadığını yalnızca Allah'ın bileceğini, bunun o kadar kurcalanmaması gerektiğini söyler. Kaynak: İkinci cilt, 32. bölüm. Not: Sahnedeki cümle dolaylı aktarımdır; doğrudan alıntı yapılacaksa kullanılacak Türkçe baskının çevirmeni belirtilecek. ⚠️
4. Sarımsak ve köstebek. Olgu: İkinci ciltte yardımcısı, eşek üstündeki kaba köylü kızlarını "büyülenmiş hanımefendi" diye sunar. Şövalye, büyücülerin onun güzel kokusunu bile çalıp yerine sarımsak kokusu koyduğunu söyler; yardımcısı ise yüzünde bir ben ve o benden çıkan kıllar uydurur. Kaynak: İkinci cilt, 10. bölüm.
5. Dük ve düşes. Olgu: Dük ve düşes, şövalyenin bu saplantısını eğlenceye çevirir; "büyünün çözülmesi" için uydurma törenler düzenler, yardımcısına kendini kamçılama cezası verir. Kaynak: İkinci cilt, 30–35 ve 68–72. bölümler arası. Not: Sahnedeki "gecelerce onu konuşturduk" sözü bu düzeneğin kurmaca bir özetidir. ⚠️
6. Sahte ikinci cilt (1614). Olgu: 1614'te, Cervantes'in izni olmadan, "Alonso Fernández de Avellaneda" imzalı sahte bir ikinci cilt yayımlandı (Tarragona). İmzanın ve yazarın kimliğinin gerçek olmadığı kabul edilir; kim olduğu kesin olarak bilinmez. Kaynak: Kitabın künyesi; Cervantes araştırmaları.
7. Cervantes'in cevabı. Olgu: Cervantes 1615'te gerçek ikinci cildi yayımladı. Ön sözünde sahte yazarın kimliğini gizlemesini kınadı. Romanın içinde kahramanları sahte kitabı okur, bir matbaada basıldığını görür; sahte kitapta adı geçen bir kişi (Don Álvaro Tarfe) iki şövalyeden hangisinin gerçek olduğunu yazılı olarak tasdik eder. Kaynak: İkinci cildin ön sözü; 59, 62 ve 72. bölümler. Not: Sahnedeki "yazılı tasdik" bu bölüme dayanır.
8. Konuğun konuşmaması. Kural: Dulcinea bu sahnede hiçbir cümle söylemez; bu bilinçli bir tercihtir ve bölümün konusudur. Ona bir replik yazmak, bölümün eleştirdiği şeyi yapmak olurdu. Bardağı alıp su içmesi kurmaca bir eylemdir; söz değildir.
9. Kalemin bırakılması. Kadının kartı geri itmesi ve yazmaması kurmacadır; romanda böyle bir sahne yoktur. Anlatıcının "künyeye yazılmayacak" kararı da kurmacadır ve metnin kendi kuralına (doğrulanamayanı yazmama) bağlanır.
10. On yedinci sahneye bağ. On yedinci sahnede masada ters bir kart kalmıştı ve sahibi gelmemişti. Bu sahnede kart açıldı: sahibi geldi, ama adını yazmadı. Bu bağ kurmacadır.
11. Dördüncü duvar. Bu sahnede konukların bir kısmı, kendilerinin yazılmış kişiler olduğunu bilir gibi davranır (sahte cildi okumak, matbaada basıldığını görmek). Bu, Cervantes'in kendi romanında yaptığı bir şeydir; sahne onu izler. Bir sonraki sahne ("Dördüncü Duvala Veda") bu düzeneği doğrudan konu edecektir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder