SAAT
Salonun köşesindeki saat, bu cildin başından beri oradaydı ve bu cildin başından beri susuyordu. Akrebi yoktu. İlk sahnede elime almış, bakmış, bir yere koymuş, bir daha dokunmamıştım.
Bu akşam, salona girdiğimde, saatin sesini duydum.
Tık. Tık. Tık. Yavaş; bir insanın nabzından biraz ağır. Kadranında artık bir akrep vardı. Bir de yelkovan.
Masanın ortasında da bir şey vardı: boş bir kâse. Kısa saplı, geniş ağızlı, kuru. Kim koymuştu, bilmiyorum. Garson koymuş olabilir; ya da saat çalışmaya başladığında kendi kendine belirmişti.
Kâseye dokundum. Soğuktu. İçi bomboştu ve boşluğu temizdi; sanki yıkanmış, silinmiş, kurulanmış.
Saat tıklamaya devam etti.
YALINAYAK
Kapı açıldı ve içeri yaşlı bir adam girdi.
Yalınayaktı. Ayakları tozlu ve nasırlıydı; bu salonda ilk kez bir konuk ayakkabısını kapıda bırakmadı, çünkü ayakkabısı yoktu. Üstünde tek bir pelerin vardı, eski, yamalı, kenarları püsküllenmiş. Yanında kimse yoktu. Ne öğrencisi, ne arkadaşı, ne bir muhafız.
Yürüdü, oturdu ve ilk iş saate baktı.
— Ne zamandır çalışıyor? diye sordu.
— Bu akşam başladı, dedim.
— Kaç sahnedir buradaydı?
— Dört sahnedir. Ama akrebi yoktu.
— O zaman, dedi, benimle ilgili değilmiş.
— Neden öyle düşündünüz?
— Çünkü, dedi, akrepsiz saat bir süs. Akrepli saat bir borç.
Sonra kâseyi gördü. Bir an durdu, elini uzatmadı. Parmaklarını masaya koydu.
— Bu kimin? dedi.
— Bilmiyorum. Kimse getirmedi.
— Ben de bilmiyorum, dedi. Ama benim masamda olması ilginç.
— Adınız?
— Sokrates.
DEFTER I — MAHKEME
Defteri açtım.
Belge. Dava MÖ 399'da Atina'da görüldü. Sanık yetmişini geçmiş bir adamdı.
Belge. Suçlama iki başlıktı: şehrin inandığı tanrılara inanmamak ve başka, yeni tanrılar sokmak; bir de gençleri bozmak. Davayı açan üç kişiydi; ceza talepleri ölümdü.
Belge. Jüri yüzlerce yurttaştan oluşuyordu. Suçlu bulundu; oylar arasındaki fark çok değildi.
Belge. Cezayı belirleme aşamasında sanık, kendisi için bir ceza önermek yerine, ödül önerdi: devlet hesabına, şeref sofrasında yemek. Sonra, bu kabul edilmeyince, ödeyebileceği bir para cezası söyledi; dostları da bu parayı birlikte garanti etti. Mahkeme yine de ölüm cezasını verdi.
Defteri kapattım. Salonda ilk kez bir sessizlik oldu; ama başka türlü bir sessizlikti. Önceki sahnede susanlar cevap bilmiyordu. Bu akşam susanlar cevabı biliyordu ve söylemek istemiyordu.
— Siz, dedim, kendinizi savunmadınız mı?
— Savundum, dedi. Ama savunmam, beni kurtarmak için değildi.
— Ne için?
— Çünkü, dedi, mahkeme bir yerde bir konuşma fırsatıdır. Ben de o fırsatı kullandım. Söyleyeceğimi söyledim. Kurtulmak başka bir işti.
İKİ RED
— Bir şey daha var, dedim. Siz, dedim, hayatınızda iki kez şehre karşı geldiniz.
Belge. Bir kez, şehrin halkı, savaştan dönen komutanları toplu bir mahkemede tek tek değil, hep birlikte yargılamak istedi; bu usule aykırıydı. O gün yönetimde olanlar korkuyordu; sıradan yurttaşlar korkuyordu. Sanık, karşı çıkan tek kişiydi.
Belge. Bir başka kez, otuz kişilik bir yönetim ona bir adamı tutuklamasını emretti. Adam suçsuzdu. Sanık emri yerine getirmedi; eve gitti.
— Doğru mu bunlar? diye sordum.
— Doğru, dedi. Ama dikkat edin: ikisinde de emre karşı çıktım, çünkü emir yanlıştı. Sonra bir kararı da yanlış buldum ve bu kez karşı çıkmadım.
— Neden?
— Çünkü, dedi, birincisinde benim yapacağım şey bir insanı kurtaracaktı. İkincisinde yapacağım şey bir cezadan kaçmak olacaktı.
Kalabalıktan bir ses yükseldi; kadın mı erkek mi, belli değildi.
— Bu tutarsızlık değil mi? Bir yasa yanlışsa karşı çıkılır; yanlış olan bana gelince mi susulur?
— Tutarsızlık olurdu, dedi Sokrates, eğer ben emirlere uyuyor olsaydım. Ben emirlere uymadım. Ben kendi kuralıma uydum: kimseye, hiçbir koşulda, yapılmış bir yanlışı yanlışla ödetmem.
OTUZ GÜN
— Kaçma imkânınız var mıydı? diye sordum.
Defteri açtım.
Belge. Kutsal bir gemi her yıl bir adaya giderdi ve o gemi dönene kadar şehirde hiçbir ceza uygulanmazdı. Gemi yola çıkmıştı. Bu yüzden aradan yaklaşık bir ay geçti.
Belge. O ay içinde eski bir dostu hapse girdi; gardiyanlarla konuşulmuş, kaçış için para ve yol hazırlanmıştı. Dostu ona şunu söyledi: çocukların var, dostların var, buradan çıkabilirsin.
Belge. O, kaçmayı reddetti. Gerekçesini bir ilkeye dayandırdı: yanlış, yanlışla ödenmez; kendisine yapılan haksızlığa haksızlıkla karşılık vermek doğru değildir.
Belge. Ve ikinci bir gerekçe: bu şehirde doğmuş, burada büyümüş, burada yaşamıştı. Şehrin yasaları ona şunu söylüyordu: bizden memnun değilsen malını alıp başka bir şehre gidebilirsin; davranışınla kalmayı seçtiysen, bizi kabul etmiş oldun.
Defteri kapattım. Uzun bir süre kimse konuşmadı. Sonra Sokrates saatin yanına baktı.
— Bu, dedi, benim en zayıf cümlem.
KALABALIĞIN SESİ
Bunu beklemiyordum.
— Neden zayıf? diye sordum.
— Çünkü, dedi, o cümle beni özgür bir adam değil, iyi bir kiracı yapıyor.
Kalabalıktan sesler gelmeye başladı; bu odada ilk kez bir mahkeme, mahkeme olduğu yerde konuştu.
— Seni biz öldürmedik, dedi bir ses. Sen kaldın.
— Kaldım, dedi Sokrates.
— Peki, dedi başka bir ses, biz ne yaptık? Sana bir ceza verdik. Sen cezayı kabul ederek onu onayladın. Yani bu kararı, senden başka kimse bu kadar sağlam imzalamadı.
— Doğru, dedi Sokrates.
Bir üçüncü ses vardı; en genç olanı.
— Bir şey söyleyeyim mi? dedi. Senin adını, senden yüzyıllar sonra, tahtların yanında gördüm. "Yasanın cezasına katlan," diye öğrettiler bizi seninle. Efendiler seni sevdiler. Mazlumlar değil, efendiler.
Salonda kimse karşı çıkmadı. Sokrates başını eğdi.
— Biliyorum, dedi. Ve bu, benim adıma söylenmiş en ağır cümle.
— Cevabınız var mı?
— Var, dedi. Ama cevap, beni aklamıyor. Şunu söyleyebilirim yalnızca: ben yasanın cezasına katlanmayı öğretmedim. Ben kendi yanlışımı yapmamayı öğrettim. Aradaki farkı, beni kullananlar sildi.
ÖZGÜR MÜ?
Kalemi elime aldım.
— O zaman açık konuşalım, dedim. Siz kendi ölümünüzü seçtiniz mi?
Sokrates uzun bir süre bana baktı. Sonra kâseyi gösterdi; hâlâ boştu.
— Ben ölümü seçmedim, dedi. Ben konuşmayı bırakmamayı seçtim. Bu iki cümle aynı cümle gibi görünüyor, değil mi? Değil. Birincisinde ben ölümü istiyorum. İkincisinde ölüm, istemediğim bir şeyin yanında geliyor.
— Yani kaderinizi siz yazmadınız.
— Hayır. Ben yalnızca, elime verilen kâğıda kendi cümlemi yazdım. Sonucu başkaları yazdı.
— Peki buna ne diyeceğiz?
— Bence, dedi, buna özgürlük değil, sadakat denir. Özgürlük, seçeneklerin arasından seçmek değil. Özgürlük, seçeneklerin elinden alındığında ne olduğun.
Saatin sesi bir an daha belirgin oldu. Sonra yine aynı tempoya döndü.
EV SAHİBİNİN BEŞİNCİ İTİRAFI
Kalemi bırakmadım.
— Bir itirafım var, dedim. Bu salonda beşinci kez kendi adıma konuşuyorum.
Sokrates bekledi.
— Ben bu sahneyi çocukluğumdan beri seviyorum, dedim. Yalınayak, sakin, elinde kâse, arkadaşlarına teselli veren bir adam. Güzel bir resim. Ve ben bu resmi sevdiğim için, kırk yıl boyunca ona bakarken bir şeyi görmedim: güzel ölümler tehlikeli derslerdir.
Salonda kimse gülmedi. Saat tıkladı.
— Bu akşam yazdığım şeyin bir öneri olmasından korkuyorum, dedim. Bir okur, bu satırları okuduğunda "kendi sonunu seçmek büyüklüktür" diye bir cümle çıkarırsa, bu bölüm başarısız olmuştur. Ben o cümleyi yazmadım. Ben onun tersini yazmaya çalışıyorum.
Sokrates başını salladı.
— O zaman, dedi, bir şey rica edeceğim. Benim ölümümü değil, benim sorumu yaz.
— Hangi sorunuzu?
— Sorgulanmamış bir hayatın yaşanmaya değmeyeceğini söylemiştim. Bunu hâlâ düşünüyorum. Ama bugün şunu eklerdim: bu soru, insanı yalnız bırakmamalı.
KÂSE BOŞ KALACAK
Saat ilerledi. Kâse masanın ortasında durdu, boş, temiz, dokunulmamış.
Bir şey yapmayacağım: onu doldurmayacağım. Ne ile dolduğunu, o akşam odada ne olduğunu yazmayacağım. Bu ciltte ölüm konuşulur, ölüm gösterilmez; bu kural en çok bu akşam geçerli.
Yalnızca deftere bakacağım.
Belge. Anlatılan son sözleri bir borçla ilgilidir. Bir dostuna döner ve bir borcun ödenmesini ister: bir horoz borçları varmış, tanrılardan birine. "Ödeyin, ihmal etmeyin," der.
Defteri kapattım.
— Bu sözlerin anlamı tartışılıyor, dedim. Kimileri bir şükran borcu diyor, kimileri bir şaka. Hiçbir okuma kesin değil.
— Biliyorum, dedi Sokrates. Ama fark ettiniz mi? Son cümlem bir veda değil. Bir hesap. Bir insan ölürken bile bir borcunu hatırlıyorsa, geriye bıraktığı şey bir söz değil, bir düzendir.
— Bu, dedim, en az romantik olan yorum.
— Evet, dedi. Ve en insan olanı.
SAAT DURDU
Sonra saat durdu.
Aniden değil; yavaşça. Tık. Tık. Tık… ve ses kesildi. Akrep, kadranın üstünde bir yerde kaldı. Elimi uzattım, saati aldım, kulağıma götürdüm. İçinde hiçbir şey yoktu.
— Bitti mi? diye sordum.
— Hayır, dedi Sokrates. Yalnızca bu ciltte bir daha çalışmayacak. Bir saatin bir kez çalışması, insana zamanın gerçekten geçtiğini hatırlatır. İki kez çalışsaydı, süs olurdu.
Ayağa kalktı. Pelerinini düzeltti. Kâseye son bir kez baktı ve ona dokunmadı.
Kapıda bir ses oldu; metalik, ince bir ses. Masaya küçük bir demir halka yuvarlandı, döndü, durdu. Sonra kapıda, tek sandaletli, topal adam göründü. Elinde kandil yoktu bu kez; yalnızca pelerini vardı.
— Ben bu adama kıskandım demiştim, dedi Epiktetos. Şimdi kızmaya başladım.
— Neden?
— Çünkü, dedi, o bir kâseyle konuşuyor. Ben bir zincirle konuşacağım. Ve zincir, kâseden daha ağır bir öğretmendir.
Masaya baktı: kırık çanak, boş kâse, demir halka, durmuş saat.
— Bu masada, dedi, dört tane ders var. Ve hepsi aynı şeyi soruyor: insanın gerçekten sahip olduğu şey nedir?
SORU
Kendi ölümünü seçmek özgürlük müdür?
Ve bir soru daha: bir insanın sonucu değiştirmeyen bir kararı, cesaret mi — yoksa kendisine verilmiş bir cezayı kendi eliyle imzalamak mı?
Kaynak Notları — bu bölümün belgeleri
1. Dava. Olgu: Dava MÖ 399'da Atina'da görüldü; sanık yetmişini geçmişti. Suçlama iki başlıktı: şehrin inandığı tanrılara inanmamak ve yeni tanrılar sokmak; gençleri bozmak. Davayı Meletos, Anytos ve Lykon açtı; istenen ceza ölümdü. Kaynak: Platon, Sokrates'in Savunması 17d, 24b–c; Diogenes Laertios 2.40. Not: ⚠️ Savunma metni Platon'un kaleminden çıkmıştır; tarihî konuşmanın birebir kaydı değildir.
2. Oy sayısı. Olgu: Suçlu kararı, yüzlerce yurttaştan oluşan bir jüri tarafından ve az bir farkla alındı. Metin, otuz oyun değişmesi hâlinde beraat edeceğini ima eder. Kaynak: Savunması 36a–b; Diogenes Laertios 2.42'deki 280'e 221 rakamı bu imadan hesaplanır. Not: ⚠️ 280–221 kesin bir kayıt değildir, sonraki aktarımdan çıkarılmış bir sayıdır. Sahne bu yüzden sayı vermedi, "fark çok değildi" demekle yetindi.
3. Ceza aşaması. Olgu: Sanık, kendisi için ceza önermek yerine önce devlet hesabına şeref sofrasında yemek önerdi; sonra ödeyebileceği bir para cezası söyledi, dostları bunu garanti etti. Mahkeme ölüm cezasında karar kıldı. Kaynak: Savunması 36b–38b; Diogenes Laertios 2.42.
4. İki itaatsizlik. Olgu: (a) Savaş sonrası komutanların toplu yargılanması usule aykırıydı; sanık, karşı çıkan tek kişi oldu. (b) Otuzlar yönetimi ona suçsuz bir adamı tutuklamasını emrettiğinde emri yerine getirmedi ve eve gitti. Kaynak: Savunması 32b–c. Not: Sahnedeki "emir yanlıştı, karşı çıktım; karar yanlıştı, çıkmadım" ayrımı bu iki olayın yorumudur. ⚠️
5. Otuz gün. Olgu: Kutsal gemi Delos'a gidip dönene kadar şehirde ceza uygulanmazdı; bu yüzden dava ile ceza arasında yaklaşık bir ay geçti. Bu süre içinde kaçış hazırlanmış, gardiyanlarla anlaşılmıştı. Kaynak: Platon, Kriton 43a–44b; Phaidon 58a–c. Not: Sahne bu süreyi "yaklaşık bir ay" olarak verdi; gemi ve takvim ayrıntısına girmedi.
6. Kaçmayı reddin gerekçeleri. Olgu: İki dayanak vardır: (a) yanlış, yanlışla ödenmez; insan kendisine yapılan haksızlığa haksızlıkla karşılık vermemelidir (Kriton 48b–49d); (b) yasaların konuşması: memnun değilsen malınla başka bir şehre gidebilirsin; kaldıysan kabul etmiş oldun (Kriton 50a–53a). Kaynak: Kriton. Not: ⚠️ İkinci gerekçe, metin içinde de tartışmalıdır; "rıza" (kabul) düşüncesi bugün hâlâ tartışılır. Sahnedeki "bu beni özgür bir adam değil, iyi bir kiracı yapıyor" cümlesi bu tartışmanın kurmaca bir özetidir.
7. Kalabalığın üçüncü sesi. Yorum: Sahnedeki "efendiler seni sevdiler, mazlumlar değil" cümlesi kurmacadır; bir alıntı değildir. Dayanağı, bu metinlerin yüzyıllar boyunca otorite lehine okunmuş olmasıdır; bu, bir okuma tarihidir, metnin kendi sözü değil. ⚠️
8. Son sözler. Olgu: Anlatıya göre son sözleri bir borçla ilgilidir: bir dostuna dönerek bir horozun tanrılardan birine ödenmesini ister. Kaynak: Platon, Phaidon 118a. Not: ⚠️ Bu sözlerin anlamı tartışmalıdır; şükran borcu, şaka, veda ve başka okumalar önerilmiştir (akademik tartışma için Most 1993 ve ona verilen cevaplar). Sahne hiçbir okumayı doğru ilan etmedi.
9. Ölümün gösterilmemesi. Uygulama: Sahne kâseyi doldurmadı, içmedi, sonrasını anlatmadı; zehrin adı, miktarı, etkisi ve beden üzerindeki görüntüsü yazılmadı. Ölüm bir olgu olarak anıldı, bir sahne olarak kurulmadı. Bu, cildin başından beri geçerli olan kuraldır.
10. Saat. Uygulama: I. ciltte "akrepsiz saat" motif olarak kullanıldı; II. cilt mimari taslağında saatin bu ciltte bir kez çalışacağı ve bunun Sahne 5'te olacağı kararlaştırılmıştı. Sahne bu kararı uyguladı ve saati sahnenin sonunda durdurdu. Motif kurmacadır; tarihî bir nesne değildir.
11. Epiktetos'un dönüşü. Not: Sahnenin sonunda gelen konuk, bir önceki sahnenin konuğudur ve bir sonraki sahnenin sorusunu getirir: insanın gerçekten sahip olduğu şey nedir? Zincir, bir sonraki sahnenin görselidir.
12. Bir uyarı. Uygulama: Bu bölüm, bir insanın kendi hayatına son vermesini hiçbir biçimde önermez, güzelleştirmez veya örnek göstermez. Tarihî bir davanın anlatısıdır. Böyle bir düşünceyle baş başa kalan okur, bunu tek başına taşımak zorunda değildir; güvendiği bir insanla ya da bir uzmanla konuşabilir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder