BİR KURUŞ
Masaya bir kuruş kondu. Eski, kararmış, kenarı aşınmış.
Garson baktı: — Bu mu?
— Bu, dedim. Bir borç.
— Kaç lira?
— Bir kuruş. Ama faizi var.
HESAP
Yedide bir faiz, diyelim. Yıllık.
Yetmiş iki kuralı der ki: faiz oranını yetmiş ikiye bölersen, paranın iki katına çıkması için gereken yıl sayısını bulursun. Yetmiş iki bölü yedi: on yıl.
On yılda iki kuruş. Yirmi yılda dört. Otuz yılda sekiz.
Garson gülümsedi: — Yavaş.
— Yavaş, dedim. Bir insan ömrü boyunca yavaş.
Altmış yılda altmış dört. Yüz yılda sekiz yüz. Üç yüz yılda — garsonun elindeki kalem durdu — altı yüz milyon kuruş.
Peki bin yıl?
Bin yılda, bir kuruş, dünyadaki bütün paranın toplamından büyük bir sayıya ulaşır.
— Bu imkânsız, dedi garson.
— Bu bir hesap, dedim. İmkânsız olan, hesabın değil; dünyanın sınırı.
Ama hesabın asıl hüneri büyük sayılarda değil. İlk on yılda.
Çünkü on yıl, bir insanın en uzun sabrıdır. Borç veren, on yıl bekleyebilir; borç alan, çoğu zaman on gün bekleyemez. Faiz, tam bu farkın üstüne kuruludur.
TOKOS
Bu işin ilk büyük itirazı felsefeden geldi.
Aristoteles, paranın kısır olduğunu söyledi: para parayı doğurmaz; oysa faiz, parayı doğuran bir şey gibi davranır. Yunancada faize tokos denirdi — ve o kelimenin bir başka anlamı çocuktu.
Yani doğurmayan bir şeyin çocuğu. Ortaçağın en sevdiği canavar buydu.
Garson: — Bu bir benzetme mi?
— Hayır, dedim. Bir iddia: faiz, tabiata aykırıdır; çünkü tabiatta doğurmayan şey doğurmaz.
ZAMAN KİMİN
İkinci itiraz daha derindi, ve daha zor.
Faiz, zamanın fiyatıdır. Borçlu, ödünç aldığı süre için ödeme yapar.
Peki zaman kimin?
Ortaçağın cevabı şuydu: zamanı kimse üretmedi; o hâlde zaman, onu yaratana aittir. Zamanı satan kişi, kendi malını değil, başkasının malını satıyordur.
Bu yüzden faiz, yüzyıllar boyunca bir fiyat değil, bir hırsızlık olarak tartışıldı.
Garson: — Ve sonra ne oldu?
— Sonra, dedim, insanlar şunu fark etti: zamanı satmadan da faiz alınabilir. Yeter ki satışın adı değişsin.
YASAK
Üç büyük gelenek de faizi sınırladı.
İslam hukukunda riba yasaktır; metin, ticareti helal, faizi haram kılar. Hristiyan dünyasında konsiller faizi yasakladı, din adamları aforozla tehdit etti. Yahudi hukukunda faiz (neshekh) yasaklandı.
Ve üçünde de aynı şey oldu: yasak, faizi kaldırmadı; faizi bir şekle soktu.
Çünkü ticaretin faize ihtiyacı vardı. Ve ihtiyaç, yasağın etrafından dolaşmanın yolunu her zaman buldu: kambiyo senetleri, kur farkları, vadeli satışlar, ortaklık kılığına girmiş borçlar.
Garson: — Yani herkes aynı şeyi yaptı, adını değiştirdi.
— Evet, dedim. Ve bu ciltte üçüncü kez aynı dersi görüyoruz: insan, yasaklanan şeyi terk etmez; onu yeniden adlandırır.
CEHENNEM
Bu yüzden ortaçağ, faizciyi cehennemin en kalabalık yerine koydu.
Dante, cehennemin yedinci katında, kızgın kumun üstünde oturan adamlardan söz eder. Boyunlarında para keseleri asılıdır; her kesede ailesinin arması vardır.
Cezaları, tanınmamak değil: tanınmak. Suçları, ceplerinde yazılıydı.
Garson bir şey söylemedi.
— Bir şey daha, dedim. Dante onları tanrıya ve tabiata karşı şiddet işleyenlerin yanına koyar. Yani faiz, orada bir ticari hata değil; bir dünya düzenine saldırı olarak duruyor.
e
Sonra bir matematikçi, bambaşka bir soru sordu. 1683. Jakob Bernoulli.
Soru şuydu: faiz yılda bir kez değil de, her ay, her gün, her an işlerse ne olur?
Hesap yapıldı. Sonuç bir sayıya yaklaştı, ve o sayıda durdu:
Garson: — Bu ne?
— Bu, dedim, bir bankacının sorusunun cevabı. Ve sonra ortaya çıktı ki o sayı, deniz kabuğunun kıvrımında, ayçiçeğinin tohumlarında, radyoaktif çürümede, nüfus artışında da var.
Bir süre sustum.
— Yani faizin sorusu, tabiatın cevabı oldu. Ve o sabite bir harf verildi: e.
BUGÜN
Bugün faiz günah değil, fiyat.
Sözlükten ahlak kelimesi çıktı, yerine bir oran geldi. Borçlu artık utanmıyor; sadece ödüyor.
Garson: — Bu iyi mi?
— Bilmiyorum, dedim. Ama bir şeyi biliyorum: yasak kalkmadı, yer değiştirdi. Eskiden faizin karşısında bir mahkeme vardı; şimdi karşısında bir tablo var. Tabloya bakınca kimse suçlu görünmüyor — çünkü tabloda kimse yok; sadece oranlar var.
KİM ÖDER
Şimdi bu sahnenin en dibi.
Faiz, sabırsızlığın fiyatıdır. Sabırsız olan öder. Ve sabırsız olan, genellikle bekleyecek parası olmayan kişidir.
Yani faiz, zamanı olanın, zamanı olmayandan aldığı kiradır.
Garson: — Bu adaletsiz.
— Bu, dedim, bir tarif: aynı oran, herkes için aynı değildir. Çünkü aynı oran, farklı insanlar için farklı bir zaman demektir.
Bir de şu var: aynı oran, iki tarafa aynı görünmez. Parası olan için faiz bir getiridir; olmayan için bir ceza. Aynı sayı, iki farklı yöne bakan iki ayrı şey.
Çünkü borç verenin elinde teminat vardır, borç alanın elinde yalnızca sözü. Ve sözün fiyatı, malın fiyatından her zaman yüksektir.
Bir kuruş masada duruyordu. Bin yıl sonra dünyanın bütün parası olacaktı. Ama o kuruşun sahibi, kendi zamanını satmadan onu bekleyemezdi; bekleyemeyen ise zaten ödüyordu.
SORU
Garson parayı aldı, avucunda tuttu.
— Bu cildin ortasındayız, dedi.
— Evet, dedim. On sahne bitti.
Ve onuncu itirafımı yaptım.
Bu on sahnede anlattığım bütün bedelleri, ben ödemedim. Ne bir ada, ne bir senet, ne bir borç, ne bir faiz. Ben yalnızca tarif ettim.
Kitabın ortasında durup şunu söylemem lazım: bedelin tarifini yapan, genellikle bedeli en son ödeyendir. Ve tarif edenin sesi, ödeyenin sesinden daha güzel çıkar.
Bu, kitabın en dürüst cümlesi olabilir; ve en utanç verici olanı.
Kaynak Notları — bu bölümün belgeleri
1. Yetmiş iki kuralı. Olgu: Bileşik faizde paranın iki katına çıkma süresini yaklaşık olarak bulmak için faiz oranının 72'ye bölünmesi kuralı, Luca Pacioli'nin Summa de arithmetica (1494) eserinde yer alır. Yüzde 7 için yaklaşık 10,3 yıl verir.
2. Hesabın niteliği. Uygulama: Sahnedeki büyüme hesabı yuvarlanmış bir örnektir: sabit yüzde 7, kesintisiz bileşik faiz ve hiç ödeme yapılmayan bir borç varsayar. Amaç rakam kesinliği değil, büyümenin ölçeğini göstermektir. Gerçek sözleşme koşulları farklıdır.
3. Faizin tarihi. Olgu: Bileşik faiz hesapları çok eskidir (Mezopotamya kil tabletleri); Roma hukukunda bileşik faiz (anatocismus) sert biçimde kınanmıştır. Ortaçağ İtalyasında faiz tabloları düzenlenmiştir.
4. Aristoteles ve "tokos". Olgu: Aristoteles Politika'da (1258b) parayı kısır sayar ve faizi, paranın para doğurması olarak nitelendirip doğala aykırı bulur. Yunanca tokos hem faiz hem "çocuk/doğan şey" anlamına gelir.
5. Zamanın kime ait olduğu tartışması. Olgu: Ortaçağ ilahiyatçıları faizi, zamanın satışı olarak gördüler ve zamanın yaratılmış olduğu, dolayısıyla yalnızca Tanrı'ya ait olduğu argümanını geliştirdiler. Uygulama: Sahne bu argümanı tarihsel bir gerekçe olarak aktarır; bir inanç yargısı olarak değil.
6. Yasaklar. Olgu: İslam hukukunda riba yasaktır (Kur'an 2:275'te ticaretin helal, faizin haram kılındığı bildirilir); Hristiyan dünyasında konsiller ve din adamları faizi yasaklamış, yaptırımlar uygulamıştır; Yahudi hukukunda faiz (neshekh) yasaklanmıştır. Uygulama: Hiçbir inanç ve topluluk mizah konusu edilmedi; yalnızca kurumların tarihi anlatıldı.
7. Yasak etrafındaki çözümler. Olgu: Yasaklara rağmen kredi ihtiyacı, kambiyo senetleri, kur farkı ve vadeli satış gibi araçlarla karşılandı; uygulama ile yasak arasındaki mesafe, hukuk tarihinin sürekli tartışmalarından biridir. Yorum: "İnsan yasaklanan şeyi terk etmez, yeniden adlandırır" cümlesi bu kitabın yorumudur.
8. Dante. Olgu: İlahi Komedya, Cehennem XVII'de faizciler, kızgın kum üzerinde, boyunlarında armalı para keseleriyle betimlenir; yedinci katın üçüncü halkasında, tanrıya ve tabiata karşı şiddet işleyenlerle birlikte yer alırlar. Sahne bu betimi şiddet içermeyen, kısa bir kayıt olarak aktarır.
9. e sabiti. Olgu: Jakob Bernoulli, 1683'te bileşik faizin sonsuz sıklıkta işletilmesi sorusunu incelerken 2,71828… sayısına ulaştı; bu sabit sonradan e harfiyle gösterildi (Euler'in kullanımıyla yaygınlaştı). Bu sabit, tabiatta ve bilimde yaygın biçimde görülür.
10. "Faiz günahtan fiyata geçti". Yorum: Faizin ahlaki bir kusurdan teknik bir fiyata dönüşmesi, tarihsel olarak tartışılagelmiş bir yorumdur; sahne bunu bir değerlendirme olarak sunar, kesin bir hüküm olarak değil.
11. Oranın herkes için aynı olmaması. Yorum: "Aynı oran, farklı insanlar için farklı bir zamandır" cümlesi bu kitabın yorumudur. Gelir düzeyi ile borçlanma maliyeti arasındaki ilişki, iktisat yazınında ayrıca incelenen bir konudur.
12. Kurmaca çerçeve. Uygulama: Masaya konan kuruş, garsonla konuşma ve hesabın sahne içinde yürütülmesi kurmacadır.
13. Çıkış. Sıradaki sahne kefil: başkasının borcuna kendi adını yazan kişi.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder