KALABALIK
Bu gece salon kalabalıktı.
Ama kalabalık bir konuk değildi. Uşakları, garsonları, beni ve kapıdaki iki kişiyi salona dizdim; yüzlerini karanlığa çevirdim, omuzlarını birbirine değdirecek kadar sıkıştırdım. Ortaya tek bir boşluk bıraktım. O boşluğa bu gece bir adam girecekti.
— Bu ne? dedi garson.
— Bir kalabalık, dedim.
— Kaç kişi?
— Bilmiyorum, dedim. Bu gece kalabalığın kaç kişi olduğu önemli değil. Önemli olan, içindeki tek kişinin görünmemesi.
Salonun ortasına bir iskemle koydum. İskemlenin önüne bir kâğıt, yanına bir kalem.
GELEN ADAM
Ah Q içeri girdiğinde gülüyordu.
Üstü başı perişandı: yıpranmış bir ceket, çok eski bir şapka, ayaklarında çamurlu bez ayakkabı. Ama yüzünde, kavga kazanmış bir adamın ifadesi vardı. Oysa daha kapıdan girerken ilk tokadı yemişti: kapıyı tutan uşak ona omuz atmıştı.
— Hoş geldiniz, dedim.
— Hoş buldum, dedi. Bugün güzel bir gün.
— Kapıda birisi size omuz attı.
— Attı, dedi. Ama ben düşününce anladım ki o adam aslında bana saygı gösteriyordu. Omuz atan kişi benim kadar yorgun olamaz; demek ki benden aşağıda. Böylece ben kazandım.
— Ne kazandınız?
— Kavga ettim ve kazandım, dedi. Hem de hiç vurmadan.
Salondaki kalabalık kıpırdadı. Yüzleri görünmüyordu ama omuzları gülüyordu.
ADI YOK
— Adınız nedir? diye sordum.
— Ah Q.
— Bu bir ad mı?
— Öyle diyorlar.
— Soyadınız?
Bir an durdu. Sonra eliyle havada bir şey çizdi; bir harf çizmeye çalıştı, çizemedi.
— Ben soyadımı bilmiyorum, dedi. Bir zamanlar bir soyadım olabilirdi. Bir gün bir beyin akrabası olduğumu söyledim. Beni çağırdılar ve bir güzel dövdüler. O günden sonra soyadımı hatırlamıyorum.
— Neden dövdüler?
— Çünkü, dedi, o soyadı taşıyamayacağımı söylediler. Ben de düşündüm: beni dövdükleri için aslında ben o aileden sayılmış oldum. Dövmek, kabul etmektir. Böylece yine ben kazandım.
Kalabalıktan bir ses geldi; hangi ağızdan çıktığını göremedim.
— Bunun neresi kazanmak?
Ah Q o sese döndü, gülümsedi ve hiçbir şey söylemedi. Bu salonda ilk kez bir konuk, bir soruyu cevaplamayı kazanç saydı.
DEFTER I — 1921–1922
Defteri açtım.
Belge. Uzun öykü, 4 Aralık 1921'den 12 Şubat 1922'ye kadar, Pekin'de bir gazetenin kültür ekinde tefrika edildi. Dokuz bölümdü. Yazar, imzasını "Ba Ren" takma adıyla attı; bu ad "kaba adam" gibi bir anlama geliyordu ve metni okuyanların çoğu yazarın kim olduğunu bilmiyordu.
Belge. Metin 1923'te, yazarın ilk öykü kitabında toplandı. Kitabın adı "Nârâ" gibi bir anlama gelir: bir çağrı, bir bağırış.
Belge. Öykünün arka planında 1911 devrimi vardır: taşrada devrim "yapılmış" ama köyde hiçbir şey değişmemiştir. Ah Q devrimi duyduğunda sevinir; çünkü devrimin ona bir ad, bir yer, bir üstünlük vereceğini sanır. Vermez.
Belge. Birinci bölüm, öykünün kendisiyle değil, yazılamamasıyla başlar: anlatıcı, kahramanın adını, soyadını, memleketini ve hikâyesini bir türlü tespit edemez. Yani kitap, daha ilk sayfada, "bu adam kim" sorusunun cevaplanamayacağını söyler.
Defteri kapattım.
— Yani, dedi Ah Q, benim bir kitabım var ama adım yok.
— Öyle görünüyor.
— Bu iyi bir şey mi?
— Bilmiyorum, dedim.
AYNA
Kalabalık konuşmaya başladı. Bu kez sesler ayrı ayrıydı; kimse kimseyi görmüyordu ama herkes aynı şeyi söylüyordu.
— Bu adam bizden.
— Bu adam bizim komşumuz.
— Bu adam benim.
Son cümle salonda yankılandı. Ah Q başını kaldırdı.
— Kim söyledi bunu? dedi.
Kimse cevap vermedi. Kalabalıkta herkes birbirine bakıyordu; bakamıyordu, çünkü yüzler karanlıktı.
— Bir şey oluyor, dedim. Bu metin yayımlandığında çok okundu ve pek çok okur, anlatılan kişinin kendisi olduğunu düşündü. Bir tanığın aktardığına göre, insanlar öyküdeki olayların kendilerine gönderme olduğundan kuşkulandı. Yazarın çevresindeki bazı kişiler, hikâyenin kendilerini anlattığını sandı.
— Yani, dedi Ah Q, beni okuyan herkes benden bir parça buldu.
— Evet.
— Peki bende ne buldular?
— Kendilerini.
Ah Q bir süre sustu. Sonra en sakin sesiyle:
— Ben kimseye benzemiyorum, dedi. Ben sadece Ah Q'yum.
— Ama bir sorun var, dedim. Siz bu ülkenin edebiyatında bir tür adı oldunuz. Sizin adınızdan bir kelime yapıldı; "Ah Q'culuk" gibi bir şey. Bugün hâlâ kullanılıyor. Kendini kandıran, yenilgisini zafer sayan insanlara o kelimeyle sesleniyorlar.
Ah Q kalabalığa baktı.
— Yani benim adım var.
— Sizin adınız var, dedim. Ama sizin yüzünüz yok.
— Fark ne?
— Ad, birisinin sizi çağırmasıdır, dedim. Yüz, birisinin size bakmasıdır. Bu salonda bu gece, sizi çağıran çok, size bakan bir kişi var.
Ah Q kalabalığa baktı. Kalabalıktaki hiçbir yüz ona dönmedi; çünkü yüzler karanlıktaydı.
DEFTER II — SESSİZ RUHU
Defteri son kez açtım.
Belge. Yazar, öyküsünü sonradan açıkladığı bir yazıda, bu kişiyi ülkesinin insanlarının "sessiz ruhunu" göstermek için yarattığını söyler.
Belge. 1927'de yaptığı bir konuşmada ise ülkesinin hâlâ bir ses bulamadığını söylemiş; "sesi olmayan Çin" diye bir söz kullanmış ve gençlere ülkeyi "sesi olan bir Çin"e çevirmelerini söylemiştir.
Defteri kapattım.
— "Sessiz ruh", dedi Ah Q. Yani ben konuşuyorum ama sesim duyulmuyor.
— Öyle.
— Peki o zaman bu gece burada ne yapıyorum?
— Konuşuyorsunuz, dedim. Ve bu salonun bütün kuralları, sizin sesinizin duyulması için.
Kalabalıktan bu kez tek bir ses gelmedi. Sessizlik, bu gece ilk kez bir cevap gibiydi.
SÖYLENMEYEN İKİ CÜMLE
— Bir şey soracağım, dedim. Öykünüzün sonunda iki cümle var; ikisi de söylenmiyor. Doğru mu?
Ah Q başını salladı.
— Doğru.
— Birincisi?
— Kalabalık benden bir şey istedi, dedi. Bir opera parçası. Herkes bilirdi; ben de bilirdim. Sıra bana geldiğinde hatırlayamadım. Ağzımı açtım, hiçbir şey çıkmadı.
— Neden?
— Bilmiyorum, dedi. Belki de hiç bilmiyordum. Belki herkes bilir sanmıştım.
— İkincisi?
Ah Q sustu. Uzun sustu. Kalabalık da sustu; bu salonda ilk kez bir susma, bir cevap gibi oldu.
— İkincisini hiç söylemedim, dedi sonunda.
— Ne olacaktı?
— Bir şey. Bir çağrı. İki kelime.
— "İmdat" gibi mi?
Ah Q bana baktı.
— Evet, dedi. Ama söylemedim. Söyleyecektim, söylemedim.
— Neden?
— Çünkü, dedi, o anda kimsenin geleceğini biliyordum. Ve bir insan, kimsenin gelmeyeceğini bildiğinde, çağırmayı kendine yediremez. Çağırmamak, benim son kazancımdı.
Salonda hiçbir şey kımıldamadı. Bu gece ilk kez Ah Q'nun "kazancı" bir kazanç gibi görünmedi; kalabalığın omuzları gülmüyordu.
— Bir daha sorsam? dedim. Şimdi. Bu salonda. Karşılık var.
Ah Q kâğıda baktı, kaleme baktı, sonra kalabalığa baktı. Ağzını açtı.
Ve bu salonda herkesin duyacağı bir sessizlik oldu. Ben bir kelime duymadım. Garson duymadı. Kalabalık duymadı.
Ama Ah Q rahatlamıştı.
— Söyledim, dedi.
— Duymadım.
— Siz duymadınız, dedi. Ben söyledim.
Defteri açtım, bir not düştüm: Söylenmemiş cümle, söylenmiş sayılmaz; ama söylenmeye çalışılmış cümle, artık hiçbir şey değildir.
DAİRE
Gecenin sonunda iskemlenin önündeki kâğıdı gösterdim.
— Bu gece buraya bir imza lazım, dedim. Sizden.
Ah Q kalemi aldı, sonra bıraktı.
— Ben yazamam, dedi.
— Hiç mi?
— Hiç. Adımı bile yazamam. Bana adımı soranlar oldu; yazmamı istemediler.
— Peki ne yapıyorsunuz imza yerine?
Ah Q kalemi tekrar aldı. Kâğıda bir daire çizdi. Yavaş çizdi, dikkatle çizdi; eli titredi, çizgi bir yerde inceldi.
Bitirdi. Kâğıdı bana çevirdi.
— Nasıl? dedi. Yuvarlak oldu mu?
Ona baktım. Bu salonda yüzü ilk kez tam görünüyordu; çünkü o an kalabalığın gölgesi, merak ettiği için öne eğilmemişti.
— Yuvarlak, dedim.
— Tam mı?
— Tam değil, dedim. Ama yuvarlak.
Ah Q rahatladı. Bu salonda gördüğüm en derin rahatlamaydı; insanın kendi ölümünü değil, çizdiği dairenin kusurunu dert edindiği an.
— Bir daha çizeyim, dedi.
— Gerek yok, dedim. Bu gece imza tamam.
KALABALIĞIN GÖLGESİ
Ah Q gittikten sonra ışığı kalabalığa çevirdim.
Yüzler görünmedi. Yüzler yoktu; ben onları karanlığa çevirmiştim ve karanlık, bu gece hiç dağılmadı.
— Yüzünü gördünüz mü? dedi garson.
— Bir an, dedim.
— Nasıldı?
— Bir çocuğun yüzüne benziyordu, dedim. Dayak yemiş, sonra kendi kendine "ben kazandım" diyen bir çocuğun yüzü.
— Bu üzücü.
— Bu üzücü, dedim. Ama daha üzücü olan şu: bu gece bu salonda herkes onu tanıdı. Kimse onun olduğunu söylemedi ama herkes onu tanıdı.
Garson kalabalığa baktı.
— Efendim, dedi, bu kalabalığın içinde ben de var mıyım?
— Var, dedim. Ama gölge senin üstünde değil. Bu gece gölgeyi yalnızca bir kişiye düşürdüm.
SORU
Bir ulus, kendisini bir karakterde görürse ne olur?
Karakter kaybolur — çünkü artık bir insan değil, bir aynadır. Ulus kazanır mı? Belki. Ama aynada kendini gören kişi, aynadaki adamın adını hiç öğrenmez.
Ve bir soru daha: yüzü kalabalığın gölgesinde kalan bir adamın yüzünü görmek istemeyen, o adam mı, yoksa o kalabalık mı?
Kaynak Notları — bu bölümün belgeleri
1. Metin ve yayım. Olgu: Ah Q'nun Gerçek Hikâyesi (阿Q正傳), Lu Xun'un dokuz bölümlük uzun öyküsüdür. 4 Aralık 1921 – 12 Şubat 1922 arasında, Pekin'de bir gazetenin kültür ekinde tefrika edildi; 1923'te yazarın ilk öykü kitabında toplandı. Kaynak: Yayım künyeleri; Lu Xun araştırmaları. ⚠️ Türkçe baskı künyesi (yayınevi, çevirmen, yıl) yayından önce eklenecek.
2. Takma ad. Olgu: Metin ilk yayımlandığında yazarın imzası "Ba Ren" idi; bu ad "kaba adam" anlamına yakın bir takma addır ve okurların çoğu yazarın kim olduğunu bilmiyordu. Kaynak: Dönemin yayım kayıtları; Lu Xun biyografileri.
3. Adın yokluğu. Olgu: Öykünün birinci bölümü, kahramanın adının, soyadının ve memleketinin tespit edilemediğini anlatan bir "önsöz"dür; anlatıcı bu bilgileri bulamaz. Kaynak: Metnin birinci bölümü. Not: Sahnede Ah Q'nun "soyadı yüzünden dövüldüm" anlatımı, metindeki bir Episode dayanır; ayrıntı kurmacadır.
4. Okurların tepkisi. Olgu: Metin yayımlandığında büyük ilgi gördü; bir tanığın (Gao Yihan) aktardığına göre pek çok okur, anlatılanların kendilerine gönderme olduğundan kuşkulandı. Kaynak: Dönem tanıklıkları; Lu Xun resepsiyon literatürü. Not: Sahne bunu "bir tanığın aktardığına göre" diye verdi; genel bir iddia olarak sunmadı. ⚠️
4b. "Ah Q'culuk". Olgu: Öykünün yayımından sonra "Ah Q'culuk" (Ah Q zhuyi / "Ah Q-ism") deyimi, kendini kandırarak yenilgisini zafer sayma tutumunu anlatmak için yaygın biçimde kullanılagelmiştir; bugün de bir yakıştırma olarak dolaşımdadır. Kaynak: Lu Xun resepsiyonu; Çin edebiyatı sözlükleri. Not: Sahnede bu, Ah Q'ya "adınız var ama yüzünüz yok" diye açıklanır; değerlendirme bana aittir. ⚠️
4c. 1911 arka planı. Olgu: Öykü, 1911 Devrimi'nin hemen ertesindeki taşra hayatını anlatır; devrim köyde görünürde hiçbir şeyi değiştirmez. Ah Q devrimden kişisel bir yükselme bekler ve bunu elde edemez. Kaynak: Metnin yedinci–sekizinci bölümleri.
5. Yazarın kendi açıklaması. Olgu: Lu Xun, öykünün yazılışını anlattığı bir yazıda, bu kişiyi ülkesinin insanlarının "sessiz ruhunu" göstermek için yarattığını söyler. Kaynak: Lu Xun'un Ah Q'nun Gerçek Hikâyesi üzerine yazısı (1926). Not: Cümle sahnede dolaylı aktarıldı; doğrudan alıntı yapılacaksa kullanılacak Türkçe baskının çevirmeni belirtilecek. ⚠️
6. "Sesi olmayan Çin". Olgu: Lu Xun 1927'de Hong Kong'da yaptığı bir konuşmada ülkesinin hâlâ bir ses bulamadığını söylemiş, "sesi olmayan Çin" ifadesini kullanmış ve gençlere ülkeyi "sesi olan bir Çin"e çevirmeleri çağrısında bulunmuştur. Kaynak: Konuşma metni; Lu Xun üzerine çalışmalar. Not: Türkçe aktarım bana aittir. ⚠️
7. "Millî karakter" tartışması. Not: "Millî karakter" (guominxing) kavramı, yirminci yüzyıl başında Darwinist söylemle yaygınlaşmış tartışmalı bir kategoridir; bütün bir halka ortak bir "karakter" atfetmenin bilimsel olmadığı, Çinli araştırmacılarca da belirtilir. Sahne bu kavramı bir olgu olarak değil, dönemin düşünce dünyasının bir parçası ve yazarın kendi eleştiri dili olarak kullanır. Bu ayrım bilinçlidir.
8. Daire ve son. Olgu: Öykünün sonunda Ah Q, bir suçun günah keçisi olarak tutuklanır ve ölüme mahkûm edilir. İmza yerine daire çizmesi istenir; dairenin tam yuvarlak olmamasına üzülür. İnfaz sahnesi anlatılır. Kaynak: Metnin son bölümü. Not: Sahne infazı göstermedi; yalnızca daireyi ve o daireye verilen önemi konu etti.
9. Kalabalık. Salondaki kalabalık, uşaklar ve garsonlardan kurulmuş kurmaca bir düzendir; yüzlerin karanlıkta kalması sahnenin görsel kuralıdır, bir olgu anlatımı değildir.
10. Lu Xun ve Ah Q. Lu Xun gerçek bir kişidir (1881–1936); Ah Q kurmaca bir kişidir. Sahnede Lu Xun konuk olarak yer almaz; yalnızca defterdeki belgelerle anılır. Bu, yaşayan/ölmüş yazar kuralının bu sahnedeki uygulanışıdır: yazar metniyle konuşur, kendisi bir replik taşımaz.
11. On birinci ve on üçüncü sahneye bağ. On birinci sahnede bir karakterin adı yoktu ve ona adı bir okur verdi; on üçüncü sahnede bir karakter, yazarının fikrini taşımak zorunda olup olmadığını sordu. Bu sahne ikisini birleştirir: adı olmayan bir karakter, bir ulusun aynası yapılırsa ne olur? Bu bağ kurmacadır.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder